مدرسه ملاعبدالله
مدرسۀ ملاعبدالله
یکی از بنیادهای علمی و مذهبی پایتخت صفوی است که در ضلع شرقی میدان نقش جهان، در مجاورت سردرِ قیصریه و زیر چهارسویی کهن در سرآغاز بازار بزرگ اصفهان جای دارد. این بنا به فرمان شاه عباس اول صفوی و بهمنظور تجلیل از مراتب فقهی و تدریس مولانا عزالدین عبدالله بن حسین شوشتری (متوفی ۱۰۲۱ق)، از مجتهدان و دانشمندان عالیرتبه عهد صفوی، بنیان نهاده شد. با استناد به سالهای استقرار ملا عبدالله در اصفهان، آغاز احداث این مجموعه را حدود سال ۱۰۰۷ق تخمین میزنند. این نهاد آموزشی به سبب وسعت فضا و رونق حلقههای درسی، بزرگترین مدرسه عصر خود به شمار میرفت؛ چنانکه ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، در سیاحتنامه خود آن را بزرگترین و ثروتمندترین مدرسه اصفهان در دوران صفویه توصیف کرده است.
بنای مدرسه بر گرداگرد صحنی مستطیلشکل به ابعاد تقریبی ۲۶ در ۲۸٫۵ متر شکل گرفته است. یکی از مختصات بارز این صحن، پخخوردگی گوشههای چهارگانه به پهنای ۳٫۸۰ متر است که هندسه میانی را با ایوانچهها و معابر پیرامونی پیوند میدهد. بر خلاف الگوی سنتی چهارایوانی، این عمارت بر پایه نقشه دوایوانی در جهت محور قبله و جبهه مقابل آن انتظام یافته است؛ گزینشی معمارانه که افزون بر تناسب با محدوده متراکم بافت بازار، زمینه احداث بیشترین تعداد حجره را در دو طبقه فراهم آورده است.
در میانه صحن، شاخهای از نهر تاریخی «مادی فدین» جریان داشته که پیش از تغییرات کالبدی دهههای متأخر، علاوه بر تأمین آب وضوخانه و شستوشو، طراوت اقلیمی چشمگیری به فضای باز مدرسه میبخشیده است. در اضلاع حیاط، ساختمانی دوطبقه مستقر است که حجرههای طلاب را در خود جای داده است؛ طبقه همکف شامل ۲۷ حجره و طبقه فوقانی دربرگیرنده ۲۳ حجره است. حجرههای طبقه دوم مشتمل بر ایوانچه ورودی با پوشش رسمیبندی، درگاه و اتاق اصلی با طاقچهها و رفهای دیواری هستند و ایوانچهها از طریق معابری در اضلاع جانبی با یکدیگر ارتباط مییابند.
در جبهه شمالی بنا، شبستان و نمازخانه وسیعی استقرار یافته که سقف آن بهصورت چشمهطاقهایی استوار بر ستونها و جرزهای قطور آجری اجرا شده است. محراب این شبستان از نفیسترین بخشهای تزیینی مدرسه محسوب میشود؛ ازاره آن از سنگ مرمر پوشانده شده و سطوح فوقانی با کاشیهای معرق و خشتی، کتیبههای دینی به خطوط ثلث و کوفی بنایی و مقرنسکاریهای گچاندود آراسته شده است.
ایوان جنوبغربی که جانب قبله واقع شده، نقطه ثقل تزیینات نما است. سقف این ایوان دارای پوشش نیمگنبد با کاربندیِ منسجم و مقرنسهای گچی است. پشتبغلهای نمای رو به صحن با کاشیکاریهای معرق شامل نقوش اسلیمی حنایی، ختاییهای فیروزهای و گلبوتههای سفید بر زمینه لاجوردی تزیین یافتهاند. بر فراز محراب ایوان قبله و حواشی میانی آن، کتیبهای قرآنی به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی امتداد دارد که به سبب حاشیهبندیهای خاص زرد و سیاه، الحاق یا بازسازی آن به دوره قاجار نسبت داده میشود. ارتفاع دو ایوان اصلی همتراز با لبه بدنه عمومی بنا در نظر گرفته شده تا تناسب افقی صحن مخدوش نشود، اما غنای نقوش و لعاب کاشیها تمایز بصری چشمگیری به جبهههای ایوان بخشیده است.
کهنترین سند مکتوب بر جای مانده در بنا، لوحی از سنگ پارسی به ابعاد ۱٫۲۰ در ۱٫۳۵ متر است که بر جرز ضلع غربی ایوان جنوبی نصب گردیده است. این سنگنبشته به تاریخ ۱۰۸۸ق، در دوره سلطنت شاه سلیمان صفوی، به خط نستعلیق برجسته نقر شده و متن آن مبین وقف سه باب دکان و دو بالاخانه از سوی خیّری به نام حاجی میرزا محمد است که عواید آن به تعمیر و تأمین هزینههای سقاخانه متصل به مدرسه اختصاص یافته و نظارت بر آن بر عهده طلاب قرار گرفته است.
سردرِ ورودی عمارت، گشوده به چهارسوی بازار، دارای پیشطاقی آراسته به کاشیهای هفترنگ با نگارههای ختایی و اسلیمی است. کتیبه این پیشطاق به خط ثلث سفید بر کاشی لاجوردی، مورخ ۱۲۱۸ق است و از تعمیرات اساسی مدرسه و چهارسوی مجاور آن در عصر فتحعلیشاه قاجار به دستور حاج محمدحسین خان صدر اصفهانی، حاکم اصفهان، حکایت دارد. پیش از آن، در سال ۱۱۵۸ق همزمان با پادشاهی نادرشاه افشار نیز اقداماتی در جهت تثبیت و مرمت سازه انجام گرفته بود.
در سده چهاردهم هجری قمری، با کاهش درآمد موقوفات و بیتوجهی متولیان، عمارت رو به زوال گذاشت؛ سقف برخی حجرات فوقانی فروریخت، طبقه زیرین دستخوش رطوبت شدید شد و بخشهایی از دالان ورودی به قهوهخانه و انبار بازاریان تبدیل گردید. نخستین سلسله اقدامات حفاظتی نوین در دوره پهلوی، طی سالهای ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۰ش به انجام رسید. متعاقب آن، در سال ۱۳۴۴ش با نظارت اداره باستانشناسی و مشارکت علما، بازسازی ریشهای بنا شامل تجدید اندودها، استحکامبخشی بام و جرزها، مرمت کاشیها، مفروشسازی صحن با سنگ و تأسیس کتابخانه صورت پذیرفت.
مطابق وقفنامه عهد صفوی، تولیت و حق تدریس در مدرسه از سوی شاه عباس به مولانا عبدالله شوشتری و اعقاب واجد شرایط وی واگذار شد. پس از وفات ایشان در ۱۰۲۱ق، امور مدرسه به فرزندش، ملا حسنعلی شوشتری، رسید؛ اما در دوران صدارت خلیفه سلطان، تولیت از خاندان شوشتری انتزاع و به ملا محمدباقر سبزواری تفویض گردید و در نسل شیخالاسلامهای سبزواری از جمله میرزا عبدالله و حاج میرزا محمدحسن شیخالاسلام استمرار یافت.
این مدرسه در طول حیات تاریخی خود زیستگاه علمی دانشورانی نامدار بوده است؛ ملا عبدالله بشرویهای تونی، فقیه و اصولی سده یازدهم، و ضیاء کفرانی، ادیب نامور عصر صفوی، در این مکان مقیم بودهاند و بر پایه برخی پژوهشهای تاریخی، ملا محسن فیض کاشانی نیز مدتی در این کانون علمی حضور داشته است. مدرسه ملا عبدالله امروزه با حفظ کالبد تاریخی و کاربری اصیل خود، در زمره مراکز دایر و فعال حوزه علمیه اصفهان است.