رباط جهان آباد

نمایی از کنج شمال شرقی رباط

نمایی از ضلع جنوب شرقی رباط

رباط جهان‌آباد (Jahanabad Caravanserai)

(یا: رباط سپنج، رباط سونج، کاروانسرای جهان‌آباد، کاروانسرای سپنج) آثار کاروانسرایی مربوط به دورۀ ایلخانان یا پیش از آن در روستایِ جهان‌آبادِ دهستان کلاته‌های شرقی، بخش مرکزی شهرستان میامی، استان سمنان. از جمله منزلگاه‌های تاریخی مهم بر سر راه جاجرم به غرب خراسان (و در حوزۀ جغرافیایی قومس دورۀ اسلامی) بوده که در منابع تاریخی، از سدۀ 7ق به بعد، به آن اشاره یا پرداخته شده است. رباط سپنج تا دوران صفوی، موقعیت جغرافیایی ممتازی داشته و از رونق برخوردار بوده است؛ ولی به‌تدریج استفاده از آن کاهش یافته، بخش‌های زیادی از آن تخریب شده و از اصالت اولیه فاصله گرفته است. ظاهراً از دوران صفوی به بعد و با کاهش استفاده از جادۀ عبوری خراسان بزرگ، در حد فاصل بسطام به جاجرم، و انتقال آن به جادۀ جنوبی، در حاشیۀ کویر مرکزی، مسیر قدیمی و نتیجتاً کاروانسرای مورد بحث متروک می‌شود. این اثر تاریخی در ۱۶ مهر ۱۳۷۹ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ویژگی‌های بنا

بنای رباط سپنج در وضع کنونی یک حصار مستطیل‌شکل به ابعاد حدودی 57 در 47متر است. بر اساس نقشە‌های قدیمی، حیاط مرکزی کاروانسرا ابعادی در حدود 25 در 27متر داشته است. بنا در وضع کنونی دارای چهار برج دایره‌ای‌شکل در کنج‌ها بوده که قطر حدودی آنها 3متر و ارتفاع تقریبیشان 8.5متر است. از سه برج مذکور یک برج (برج جنوب شرقی) به‌طور کامل تخریب شده است. بر اساس شواهد موجود، برج‌ها مجوف بوده‌اند. در سطح بیرونی برج‌ها و میان نقوش آجرکاری، مزغل‌هایی دیده می‌شود که بعضاً با هندسۀ تزیینات هماهنگی کامل ندارند و ممکن است متأخرتر باشند. ورودی بنا به شکل برجسته در محور مرکزی و ضلع شرقی قرار گرفته است. کشیدگی آن حدوداً 10.5متر و شامل دو برج به پهنای 3متر در دوسو و یک گشایش 4.5متری است. همچنین ورودی از بدنه 2متر بیرون زده است و ارتفاع حدودی آن، مطابق مدل‌سازی، کمی بیشتر از برج‌ها و حدوداً 10متر بوده است. از معدود بخش‌های بازمانده از پلان، به جز ورودی و حصار پیرامون، ایوان‌ها هستند که حین مرمت قدری بازسازی شده‌اند. دهانۀ ایوان‌ها حدوداً 5متر است. همچنین در انتهای ایوان جنوبی، یک ورودی با طاق جناقی دیده می‌شود که به احتمال زیاد، مداخلات بعدی در بنا بوده است. از نوع پوشش‌های بنا اطلاع زیادی در دسترس نیست زیرا تقریباً تمامی سقف‌ها فرو ریخته‌اند. فقط در یک ناحیه بخشی از یک گوشه‌سازی به جا مانده که بر اساس آن می‌توان حدس زد از طاق چهارگرده‌پوش در برخی فضاها استفاده شده است. در عین حال چفت‌های موجود همگی از نوع تیزه‌ای بوده و الگویی نزدیک به پنج‌وهفت دارند. از دیگر نکات قابل اشاره در ضلع ورودی، طاق‌نماها هستند که تعدادشان 5 عدد در هر سمت ورودی و جمعاً 10 عدد است. دهانۀ آنها حدوداً 2.5متر است و در اطراف آنها یک ستون آجری دایره‌ای‌شکل تزئینی و یک قاب قرار گرفته است. ارتفاع حدودی طاق‌نما بر اساس مدل‌سازی انجام‌ گرفته با لحاظ کتیبۀ فوقانی 5.20متر است. مصالح اصلی بنا آجر و سنگ بوده و بعضاً از خشت و چینه نیز در ساختارهای داخلی سازه استفاده شده است. تنها کتیبۀ باقیمانده در کاروانسرا در بخش فوقانی برج جنوب غربی دیده می‌شود. تقریباً نیمی از آجرکاری کتیبه فرو ریخته است، ولی بخش‌های باقیمانده نشان می‌دهد که متن آن به احتماال تکرار سه نام قدسی الله، علی و محمد است که به خط بنایی و به شکل تقریباً متقارن کار شده است.

---