باغ مصلی
باغ مصلی
(یا: مجموعه پیرنیا) این باغ که در فهرست آثار ملی ایران با شماره ۱۷۱۹ به ثبت رسیده، یکی از مجموعههای ارزشمند معماری دوره قاجار در فلات مرکزی ایران است. این باغ مقبره، نه تنها به عنوان یک فضای سبز تاریخی، بلکه به دلیل ترکیب عناصر معماری آرامگاهی، تدابیر اقلیمی کویری و سازماندهی فضایی منحصربهفرد، یکی از کانونهای پژوهشی در بافت تاریخی نائین محسوب میشود.
نظم حاکم بر باغ مصلی از الگوهای کلاسیک باغ ایرانی تبعیت میکند که با دیوارهایی آجری و بلند با لبههای کنگرهدار محصور شده است. در چهار گوشه این حصار، چهار برج آجری قرینه تعبیه شده که علاوه بر نقش حفاظتی، به تقویت هندسه و توازن بصری باغ کمک میکنند. ورودی مجموعه، هشتی و بالاخانهای معروف به کتابخانه معاضدالسلطنه پیرنیا را در خود جای داده است که بهعنوان نقطه اتصال فضای بیرونی و درونی عمل میکند. در طراحی محوطه، از الگوی «غلامگردش» (راهرو یا مسیری پیرامون بنای اصلی) استفاده شده که گردش آزاد بازدیدکنندگان و هوای مطبوع را در اطراف بقعه امکانپذیر میسازد.
هسته اصلی باغ را بقعهای هشتضلعی تشکیل میدهد که بر روی سکویی مرتفع قرار گرفته است. این بنا با چهار ایوان و گنبدی با پوشش کاشیکاری فیروزهای، بازتابدهندهی سبک معماری آرامگاهی قاجار است. درون این بقعه، مزار شخصیتهای برجستهی محلی از جمله خاندان پیرنیا و دیگر نامداران نائین قرار دارد. اهمیت تاریخی این محوطه فراتر از عمارت قاجاری آن است؛ زیرا شواهد تدفین اشخاصی با تاریخهای کهنتر مانند سنگ مزار سید نوربخش متعلق به قرن دهم هجری نشان میدهد که این مکان پیش از ساختوسازهای قاجاری، محل استقرار و آرامگاههای قدیمیتری بوده است.
یکی از ویژگیهای فنی برجستهی این مجموعه، یکپارچگی آن با زیرساختهای آبی است. در ضلع غربی باغ، آبانبار بزرگی با دو بادگیر و دو راهپلهی مجزا (یکی درون باغ و دیگری در فضای بیرونی) تعبیه شده است. طراحی این آبانبار، نمودی از تدابیر زیستمحیطی مدیریت آب در مناطق کویری است که با استفاده از جریانِ باد و عایقبندی دقیق، آب قناتهای محلی را برای استفاده در محیط باغ و ساکنان اطراف مهیا میکرده است.
در مجموع، باغ مصلی نائین را باید سندی از پیوند میان معماری آرامگاهی و نیازهای زیستی روزمره در اقلیمهای خشک دانست. این بنا به دلیل حفظ اصالت معماری و نقش آن در حافظه کالبدی شهر، یکی از ارکان هویت تاریخی نائین بهشمار میرود.