آب انبار مسجد خاکی
آب انبار مسجد خاکی
این آبانبار در محله فهره شهر اردستان، استان اصفهان واقع شده و نمونهای از همپیوندی میان فضاهای مذهبی و خدماتی در شهرسازی سنتی ایران به شمار میرود.
ساخت این بنا در سال ۱۳۳۲ هجری قمری، به همت مرحوم ملا غلامعلی اردستانی و با مشارکت مادی و همیاری مؤمنان و اهالی محله فهره صورت گرفته است. احداث آن همزمان با ساخت یا توسعه مسجد خاکی، به منظور تأمین آب شرب نمازگزاران و ساکنان محله انجام شده است.
قرارگیری آبانبار در مجاورت مسجد، بازتابی از ساختار محلات تاریخی اردستان است که در آن، عناصر حیاتی نظیر مسجد، آبانبار و گاه حمام یا بازارچه در یک مرکز تجمع محلی سازماندهی میشدند. این همجواری علاوه بر تسهیل دسترسی شهروندان به آب شرب، به تداوم حیات اجتماعی محله کمک میکرده است.
اگرچه جزئیات ترسیمی و ابعاد دقیق سازه در منابع مکتوب منتشر نشده است، اما الگوی ساختاری آبانبار مسجد خاکی منطبق بر اصول معماری کویری است. این سازه شامل یک مخزن مدفون در داخل زمین برای خنک نگه داشتن آب و خنثیسازی رانش خاک، پوشش طاقدار جهت محافظت از مخزن در برابر آلودگی و تبخیر، و راهروی پلکانی (راه پاشیر) برای دسترسی آسان به شیر تخلیه آب بوده است.
آبانبار مسجد خاکی از دو منظر حائز اهمیت پژوهشی است؛ نخست از نظر تاریخ اجتماعی و سنت وقف مشارکتی در اواخر دوره قاجار در اردستان، و دوم به عنوان سندی کالبدی از توسعه محله فهره در این دوره. حفظ و مستندسازی این بنا، اطلاعات ارزشمندی درباره مدیریت آب محلی و ساختار اجتماعی شهر اردستان ارائه میدهد.