مناره خواجه علم

مناره خواجه عَلَم

این مناره که در منابع تاریخی با نام‌های «خواجه عالَم» و «گلبار» نیز شناخته می‌شود، از سازه‌های یادمانی و باارزش اصفهان بود که در محدوده میدان کهنه (سبزه‌میدان کنونی)، کوی سیداحمدیان و در امتداد خیابان هاتف قرار داشت. این اثر تاریخی به‌همراه مسجد مجاور آن (مسجد آقاسی)، در جریان عملیات خیابان‌کشی و نوسازی‌های شهری در اوایل سده 14ش تخریب شد و امروزه تنها اسناد مکتوب، طرح‌های معماران غربی و چند تصویر تاریخی از آن باقی مانده است. این بنا در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود.

بنای نخستین مناره به سده‌های 5 و 6ق (دوران سلجوقی) بازمی‌گشت و در سده‌های بعد، به‌ویژه در عصر تیموری و صفوی، الحاقات و تزئیناتی بر آن افزوده شد. ژان شاردن، سیاح فرانسوی عصر صفوی، در توصیف محله سیداحمدیان از این اثر با عنوان «مناره خواجه عالم» یاد کرده و بیان می‌دارد که مردم شهر به سبب زیبایی چشمگیر و نقش‌مایه‌های ظریف، آن را «گلبار» به معنی پر از گل می‌نامیدند. نقاشی و طرح دقیق اوژن فلاندن در سده 19م از مجاورت این مناره با مسجد، از مهم‌ترین شواهد تصویری در شناخت ساختار رفیع، کتیبه‌ها و تزئینات آجری و کاشی‌کاری آن به‌شمار می‌رود.

در فرهنگ عامه و حافظه شفاهی مردم اصفهان، پیرامون این مناره نیز همانند بسیاری از برج‌های کهن شهر، روایت‌ها و باورهایی اسطوره‌ای شکل گرفته بود؛ ازجمله باور به وجود خزاین کهن در زیر شالوده مناره و مارهایی نمادین در نقش پاسدار بنا که بازتابی از تقدس و کهنسالی سازه در دیدگاه جامعه محلی بوده است. با این حال، پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند که مناره خواجه علم نمونه‌ای ارزنده از پیوند معماری آجری سلجوقی با تزئینات دوره تیموری در بافت متراکم مذهبی پیرامون میدان عتیق اصفهان بوده است.