مدرسه جده کوچک
مدرسه جده کوچک
از کانونهای وقفی و آموزشی عصر صفوی در حوزه مرکزی اصفهان است که در امتداد راسته قهوهکاشیها، از انشعابات بازار کهن و در مجاورت کوچه ساروتقی قرار دارد. این اثر در ۲۱ آبانماه ۱۳۱۷ش با شماره ۳۱۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نامگذاری بنا به جایگاه بانیِ آن، «دلارامخانم»، جده شاه عباس دوم صفوی بازمیگردد و اطلاق عنوان «کوچک» بر آن بهسبب تمایز کالبدی و مقیاس محدودتر عرصه در سنجش با «مدرسه جده بزرگ» است که توسط دیگر بانوی دربار در همین حوزه بازاری بنیان نهاده شد. مستندات تاریخی و کتیبههای موجود، سال ۱۰۵۶ هجری قمری را بهعنوان زمان اتمام ساخت و نگارش کتیبه پیشطاق ورودی نشان میدهند؛ درحالیکه تثبیت حقوقی موقوفات بر لوح سنگی بنا در ماه رجب سال ۱۰۵۷ق مسجل گردیده است.
ساختار کالبدی مدرسه در زمینی مستطیلشکل به ابعاد تقریبی ۲۴ در ۴۲ متر، در دو اشکوب و پیرامون دو میانسرا (حیاط اصلی و حیاط فرعی) انتظام یافته است. برخلاف سنت غالب مدارس همعصر صفوی در اصفهان که بر پایه الگوی چهارایوانی سامان مییافتند، نقشه این بنا بر مدار الگوی دوایوانی در جبهههای شمالی و جنوبی شکل گرفته است. میانسراى اصلی عمارت مستطیلی به ابعاد ۱۳ در ۱۹ متر است که بهمنظور بهرهگیری از کوران هوای مطبوع و پایداری سازهای، ۵۰ سانتیمتر از ایوان جنوبی و ۱۶۰ سانتیمتر از سطح کف بازار گودتر نشسته است. آرایش این حیاط مشتمل بر چهار باغچه در اضلاع و یک حوض سنگی متمرکز در میانه است که علاوه بر تلطیف خرداقلیم فضا، مدار ارتباطی میان بخشهای پیرامونی را تنظیم میکند. در منتهاالیه جبهه شمالی، حیاط فرعی بنا به ابعاد ۱۰ در ۱۱٫۵ متر واقع شده است؛ این بخش از طریق گشودگی ایوان شمالی در دسترس قرار میگیرد و به فضاهای خدماتی و عبادی اختصاص دارد.
مجموعه مسکونی مدرسه شامل ۳۸ حجره است که ۱۶ واحد آن در همکف و ۲۲ واحد در طبقه فوقانی استقرار یافتهاند. هر حجره بهطور میانگین فضایی در حدود ۲٫۵ در ۳ متر را در بر میگیرد و ساختار فضایی آن از یک ایوانچه ورودی، درگاه و اتاق اصلی تشکیل شده است. در جدارههای داخلی حجرهها چندین طاقچه برای کاربریهای زیستی تعبیه شده، اما تمهیداتی چون پستوهای انبار یا فضاهای اختصاصی بخاری در آنها پیشبینی نشده است.
نظام فضایی ایوانها در این بنا ماهیتی ویژه دارد؛ ایوان جنوبی با اختلافی معادل ۳۵ سانتیمتر بالاتر از کف حیاط قرار گرفته و با دو پله به میانسرا میپیوندد. این ایوان بدون واسطههایی چون هشتی یا دالان، بهطور مستقیم از طریق درگاه ورودی به پیشطاق متصل میشود و از این رو نقشی ارتباطی و عبوری ایفا میکند. بر جدارههای طرفین این ایوان، دو ایوانچه تعبیه شده که دسترسی به حجرههای مجاور را میسر میسازد. در نقطه مقابل، ایوان شمالی ۶۰ سانتیمتر بالاتر از سطح حیاط واقع شده و با چهار پله با میانسرا پیوند دارد. انتهای این ایوان گشوده بوده و مجرای اصلی دسترسی به حیاط دوم به شمار میرود؛ بنابراین، این ایوانها بیشتر جنبه نمایی و هدایتگری بصری دارند تا کارکرد سنتی تدریس.
اصلیترین و بزرگترین فضای سرپوشیده مدرسه، شبستان یا نمازخانهای با ابعاد ۵ در ۱۱ متر است که در جبهه شرقی حیاط فرعی استقرار دارد. این فضا با طاقنماهایی در ضلع شرقی و یک محراب در ضلع جنوبی تجهیز شده و بهدلیل ساختار نیمهباز و ارتباطیِ ایوانها، عملکرد دوگانه مَدرَس (محل برپایی حلقههای درس) و اقامه نماز جماعت را بر عهده داشته است. در غرب ایوان شمالی نیز دالانی ممتد و باریک امتداد یافته که هدایتگر طلاب به مجموعه آبریزگاه و وضوخانه است. معمار جهت ایجاد تعادل هندسی در حیاط فرعی، در برابر ایوان شرقی نمازخانه، پسنشستی به عمق ۱٫۵ متر در جدار غربی تعبیه کرده تا قرینهسازی بصری حفظ گردد.
بهسبب پیوستگی بدنه بنا از سه جهت به دکانها و ساختار متراکم بازار، نمای خارجی اثر منحصراً در پیشطاق ورودی جبهه جنوبی متجلی شده است. این ورودی در راستایی عمود بر امتداد شرقی - غربی بازار قرار دارد و آستانه آن با چهار پله و اختلافی برابر ۹۰ سانتیمتر، پایینتر از گذر اصلی بازار تعبیه شده است؛ در دو سوی درگاه، دو سکوی سنگی (پیرنشین) مستقر گردیده است. پیشطاق در قابی مستطیل با دهانه طاق جناغی انتظام یافته که توسط کتیبه تاریخی بنیاد بنا به دو سطح تفکیک میشود. این کتیبه کاشیکاریشده به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی اثر محمدرضا امامی، واجد تاریخ ۱۰۵۶ق بوده و حاوی متن وقف بنا بر طلاب مذهب تشیع اثناعشری است. افزون بر آن، بر اسپر یکی از طاقنماهای جبهه شمالی، لوحی از سنگ مرمر در هشت سطر به خط ثلث و نستعلیق تعبیه شده که تاریخ رجب ۱۰۵۷ق، نام بانی (دلارامخانم) و نام مباشر عمارت (ولیآقا) را ثبت کرده است. تزیینات ایوانهای داخلی نیز به ترکیبی موجز از آجر و کاشیهای فیروزهای و سیاه در لچکیها و پشتبغلها با هندسه لوزی و ذوزنقه و نگارش نام مبارک «علی» به شیوه کوفی بنایی محدود شده است.