https://wikijoo.ir/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=EditorEdgeویکیجو | دانشنامه آزاد پارسی - مشارکتهای کاربر [fa]2026-04-12T15:12:11Zمشارکتهای کاربرMediaWiki 1.41.0https://wikijoo.ir/index.php?title=%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%8C_%D8%B9%D9%84%D9%85&diff=1257519کلام، علم2019-07-24T05:23:50Z<p>EditorEdge: خنثیسازی ویرایش 1257517 توسط EditorEdge (بحث)</p>
<hr />
<div><br />
کَلام، علم<br/> [[File:35246200.jpg|thumb|علامه طباطبايي و استاد مطهري]]کلام در لغت بهمعنی سخن و گفتار است. علم کلام در اصطلاح دانشی است که از اصول اعتقادات دینی و مذهبی سخن میگوید و دربارۀ آنچه باید به آن معتقد بود و ایمان داشت بحث میکند و از این ایمان و اعتقاد دربرابر شُبهات مخالفان آن دفاع میکند. از اینرو آن را «علم اصول دین» هم خواندهاند، همچنانکه فقه را «علم فروع دین» گفتهاند. مجموعۀ تعلیمات دینی در جهان اسلام عمدتاً به دو بخش تقسیم میشود: بخش عقاید یعنی چیزهایی که باید بشناسیم و به آن ایمان و اعتقاد داشته باشیم، و بخش احکام یعنی چیزهایی که باید آنها را انجام دهیم. بخش اول را علم کلام و بخش دوم را علم فقه میگویند.<br />
<br />
'''وجه تسمیه.''' علم کلام یکی از قدیمیترین علوم اسلامی است و سابقۀ پیدایش آن به نیمه دوم قرن اول هجری بازمیگردد. درباره اینکه این علم را چرا کلام نامیدهاند اقوال مختلفی ذکر شده است. برخی گفتهاند چون در کتب کلامی مباحث و مسائل با جملۀ «الکلام فی ...» آغاز میشده، این علم را علم کلام نامیدهاند. بهنظر برخی دیگر چون علم کلام مبتنیبر استدلال بوده و نیاز به استواری سخن و کلام داشته، آن را علم کلام نامیدهاند و کسی را هم که به اینگونه مسائل میپرداخته «متکلّم» میگفتند. اما در رایجترین نظر، اصطلاح علم کلام را برگرفته از «کلامالله» میدانستند. بحث دربارۀ خداوند و چگونگی اسماء و صفات الهی و نیز مسئلۀ حادث یا قدیمبودن کلامالله یا قرآن از اساسیترین مباحث علم کلام، و خداشناسی موضوع اصلی آن است. در اینجا کلام را نباید صرفاً بهمعنی سخن گرفت، بلکه مراد سخن مبتنیبر عقل و استدلال است. در زبان یونانی کلمۀ لوگوس Logos هم بهمعنی سخن و کلام و هم بهمعنی عقل و استدلال است و علم کلام مسیحی را هم «تئولوژی» یا الهیات مینامند که برگرفته از دو کلمه theos بهمعنی خدا و Logos بهمعنی شناسایی عقلانی و کلاً بهمعنی «خداشناسی» است. پس بحث دربارۀ خدا و نیز مجموعه مباحثی که مربوط به اعتقاد انسان به خدا میشود در ذیل علمی قرار میگیرد که کلاً آن را در جهان اسلام «علم کلام یا سخنگفتن عقلانی و مستدل درباره خدا» یا به اختصار علم کلام نامیدهاند. علم کلام البته در عین اینکه یک علم استدلالی و مبتنیبر قیاس منطقی است، ولی مقدمات و مبادی آن میتواند عقلی یا نقلی باشد. از اینرو علم کلام را به دو بخش کلام عقلی و کلام نقلی تقسیم کردهاند. در کلام عقلی مقدمات قیاس باید صرفاً از عقل گرفته شود و در آن جایی برای استناد به نقل از قرآن و حدیث یا به اصطلاح «کتاب و سنّت» نیست، مثل مسائل مربوط به توحید و نبوّت که تقلید و تعبد در آن جایز نیست و در پذیرش آنها باید صرفاً از عقل استمداد جست. اما در کلام نقلی میتوان مسائل را با استناد به وحی الهی یا سخن قطعی پیامبر(ص) ثابت کرد، مثل برخی مسائل فرعی مربوط به نبوّت یا اکثر مسائل مربوط به امامت و معاد.<br />
<br />
'''موضوع و مباحث علم کلام'''. معمولاً اصول دین را توحید و نبوّت و معاد میدانند که از نظر مذهب شیعه دو اصل عدل و امامت نیز بر آن افزوده میشود. در صدر این اصول، مسئله توحید یا خداشناسی توحیدی قرار دارد که در آن از توحید صفاتی، توحید افعالی و توحید عبادی و نیز تشبیه و تنزیه سخن میرود و صفات و اسماء الهی توضیح داده میشود. ازجمله دیگر مباحث مربوط به خداشناسی مسئله آمرزش، حدوث و خلق عالم، رؤیت خدا، قضا و قدر الهی، لطف الهی و غیره است. درباره نبوّت عموماً در کتب کلامی از نبوت عامه یا مسئله نیاز انسان به فرستادهشدن پیامبری از سوی خداوند برای هدایت او صحبت میشد که نبوّت خاصه، یعنی پیامبری حضرت محمد(ص) فرع بر آن است. مسئله عصمت انبیاء نیز در ذیل نبوّت میآید. معاد یا معادشناسی از مباحث مهم علم کلام است که با مسئله خلود نفس یا جاودانگی روح انسان و ثواب و عقاب و رستگاری او پیوند دارد. اما عمده مسائل مربوط به معاد جسمانی و چگونگی آن در قیامت عمدتاً در کلام نقلی بحث میشود تا در کلام عقلی. از نظر شیعه مسئلۀ امامت هم در کلام عقلی و هم در کلام نقلی مورد بحث قرار میگیرد. اما جز این مسائل، مباحث بسیار دیگری هم در علم کلام مطرح است. در واقع نخست طرح همین مسائل بود که به پیدایش علم کلام منجر شد، ازجمله این مسائل، کفر و ایمان، جبر و اختیار، فسق و گناه، حسن و قبح عقلی و شرعی و غیره است. بحث و استدلال دربارۀ این مباحث در میان مسلمانان منجربه بروز اختلافاتی شد که از درون آن فِرَق و مذاهب مختلف کلامی پدید آمدند که در آن میان سه مذهب کلامی معتزله، اشاعره و شیعه از همه مهمترند.<br />
<br />
'''معتزله'''. نخستین مذهب بزرگ کلامی مکتب معتزله بود که در اوایل قرن دوم هجری تأسیس شد. مؤسس آن واصل بن عطاء (۸۰ـ۱۳۱ق) از شاگردان حسن بصری ( ـ۱۱۰ق) بود که دربارۀ حکم دنیوی و اخروی مرتکبان گناهان کبیره با استاد خود اختلاف پیدا کرد. او برخلاف استادش که اعتقاد به مؤمنبودن آنها داشت و برخلاف خوارج که آنها را کافر میدانستند، معتقد بود که اینگونه افراد نه مؤمناند و نه کافر، بلکه فاسقاند و فسق درجهای است میان ایمان و کفر، این عقیده به نام «منزلة بینَ المنزلَتین» شهرت یافت. از دیگر متکلمان مشهور معتزله میتوان از ابراهیم نظّام ( ـ۲۳۱ق) و ابوالهذیل علّاف ( ـ۲۳۵ق) نام برد که علم کلام بهوسیلۀ این دو نفر رنگ فلسفی گرفت. جاحظ، ادیب و نویسنده معروف ( ـ۲۵۵ق)، ابوعلی جُبّائی ( ـ۳۰۳ق)، صاحب بن عَبّاد، وزیر مشهور آل بویه و قاضی عبدالجبار همدانی ( ـ۴۱۵ق) از دیگر معتزلیان برجستهاند. معتزله فرقهای «عقلگرا» بود و در طرح مباحث دینی جانب عقل و استدلال را نگه میداشت، از اینرو مورد مخالفت «اهل حدیث» قرار گرفت و کمکم از رونق افتاد. دو تن از آخرین معتزلیان مشهور زمخشری (ـ۵۳۸ق) مفسّر برجسته قرن ششم و ابن ابی الحدید ( ـ۶۵۵ق) شارح نهجالبلاغه بودند. امروزه آثار و کتب معتزله تقریباً بهطور کلی ازمیان رفته و در این میان تنها دو کتاب باقی مانده است که هر دو به قلم قاضی عبدالجبار همدانی است: کتاب ''المغنی'' و کتاب ''شرح اصول خمسه''. این دو کتاب مهمترین مآخذ شناخت مذهب معتزله است. مکتب کلامی معتزله مبتنی بر پنج مسئله یا اصل است: ۱. توحید که معتزله بسیار به آن توجه داشتند و اصولاً خود را «اهلالتوحید» مینامیدند؛ ۲. عدل به این معنی که برخی کارها فی حد ذاته عدل است و برخی کارها فی حد ذاته ظلم، برخلاف مخالفانشان یعنی اشاعره که هیچ کاری را فی حد ذاته عدل یا ظلم نمیدانستند. آنها از این اصل مسئلۀ اختیار یا آزادی انسان و نیز حسن و قبح ذاتی یا عقلی را نتیجه میگرفتند؛ ۳. وعد و وعید، یعنی خداوند به بندگانش وعدۀ پاداش اطاعت و وعید کیفر معصیت داده است؛ ۴. منزلة بین المنزلتین که چنانکه قبلاً گفته شد به مسئلۀ گناه میپردازد و چگونگی آن را تبیین میکند؛ ۵. امر به معروف و نهی از منکر که معتزله راه شناخت آن را فقط منحصر به شرع نمیدانستند و معتقد بودند عقل نیز مستقلاً امور خوب و بد را تشخیص میدهد و حدود و شروط آن را تعیین میکند. معتزله در مسائل اجتماعی و سیاسی نیز صاحب رأی و نظر بودند و اصولاً نوعی میانهروی خردمندانه را توصیه میکردند. آنان امامت خلفای راشدین را صحیح میدانستند، اما بهخصوص متأخرین آنها علی(ع) را افضل از همه میدانستند. ویژگی آنها اعتقاد به حجیت، حریت و استقلال عقل بود.<br />
<br />
'''اشاعره'''. مؤسس مذهب کلامی اشاعره ابوالحسن اَشْعَری ( ـ۳۳۰ق) بود که نخست مذهب معتزلی داشت، اما چندی بعد از آن جدا شد و خود یک مکتب کلامی جدید تأسیس کرد. امروزه کموبیش اکثر اهل سنّت در اصول اعتقادی معتقد به این مکتب هستند. اشعری برخلاف «اهل حدیث» که کاربرد عقل را در مسائل دینی بههیچ وجه جایز نمیدانستند، بحث و استدلال عقلی و بهکاربردن منطق را در اصول دین جایز میشمرد، هرچند که نقش اندکی برای عقل قائل بود و به «مستقلات عقلیه» باور نداشت. سه کتاب از او امروزه در دست است: ''مقالات الاسلامیین''؛ ''اللمع''؛ و''رسالة فی استحسان الخوض فی علم الکلام'' در نکوداشت علم کلام. پس از اشعری چند تن از بزرگترین متکلمان عالم اسلام به مکتب او پیوستند، ازجمله قاضی ابوبکر باقلانی ( ـ۴۰۳ق) صاحب کتاب ''التمهید''؛ عبدالملک جوینی (ـ۴۷۸ق) نویسندۀ دو کتاب مهم کلامی: ''الشامل فی اصولالدین'' و ''الارشاد فی اصولالدین''؛ امام محمد غزالی (۴۵۰ـ۵۰۵ق) که مهمترین کتاب او در علم کلام ''الاقتصاد فی الاعتقاد'' است، هم او بود که به این مکتب رنگ عرفانی بخشید؛ امام فخر رازی ( ـ۶۰۶ق) که معروفترین آثار کلامی او عبارتاند از: ''الاربعین فی اصولالدین''، ''مُحَصّلالافکار'' که خواجه نصیر طوسی آن را نقد کرده و به تلخیص المحصّل معروف است. امام فخر علم کلام را به فلسفه نزدیک کرد و در واقع خط فاصل میان این دو مکتب فکری را کمرنگ کرد؛ عبدالکریم شهرستانی ( ـ۵۴۸ق) صاحب کتاب ''نهایة الاقدام فی علمالکلام'' و ''الملل و النحل''؛ عضدالدین ایجی ( ـ۷۵۷ق) که کتاب کلامی او تحت عنوان ''المواقف'' یکی از مهمترین آثار علم کلام در اسلام است؛ تفتازانی ( ـ۷۹۳ق) صاحب دو کتاب مهم ''شرح مقاصد'' و ''شرح عقاید نَسَفی'' و میر سید شریف جرجانی ( ـ۸۱۶ق) که شرح او بر کتاب ''مواقف'' ایجی از مشهورترین منابع کلام اشعری است. اشاعره به وحدت صفات با ذات الهی باور نداشتند و این صفات را زائد بر ذات خداوند میدانستند و از اینرو توحید صرف را انکار میکردند؛ آنان شر و خیر هر دو را از جانب خدا میدانستند و بشر را هم در افعال خود مختار و آزاد نمیدانستند و اصولاً اراده و قضا و قدر الهی را در همه موجودات و حوادث عالم جاری و ساری میدانستند. به رؤیت الهی هم البته در قیامت معتقد بودند. حسن و قبح امور را هم یکسره شرعی میدانستند.<br />
<br />
'''شیعه'''. علم کلام در مذهب تشیّع از بطن احادیث و روایات ائمه اطهار(ع) برخاست. این احادیث، برخلاف احادیث اهل تسنّن، مشتمل بر روایاتی بود که در آنها منطقاً مسائل کلامی مورد تجزیه و تحلیل واقع شده بود. در واقع در خطبههای حضرت علی(ع) بسیاری از مسائل کلامی و فلسفی مطرح شده بود. در میان اصحاب امام صادق(ع) گروهی بودند که خود امام از آنها بهعنوان «متکلم» یاد کرده ازقبیل هشام بن حَکَم و مؤمن الطّاق. در مجالس امام رضا(ع) نیز مباحث نظری کلامی و فلسفی همواره مورد بحث و گفتوگو قرار میگرفت. فضل بن شاذان از اصحاب امام رضا(ع) خود یکی از بزرگترین متکلمان بود و کتاب ''الایضاح'' او در علم کتاب در واقع یکی از نخستین کتب کلامی است. خاندان نوبختی نیز در علم کلام شهرت بسیار داشتند. ابواسحاق نوبختی مؤلف کتاب ''الیاقوت فی علمالکلام'' بود که علامه حلی شرحی بر آن نوشته است. با ظهور شیخ مفید ( ـ۴۱۳ق). علم کلام شیعی جلوه و رونقی دیگر گرفت. دو کتاب معروف کلامی او عبارتاند از: ''اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات'' و ''تصحیح الاعتقاد''. دو شاگرد او سید مرتضی (۳۵۵ـ۴۳۶ق) صاحب کتاب ''الشافی'' در امامت و ''تنزیه الانبیاء'' در عصمت پیامبران و الذخیره فی اصولالدین و شیخ طوسی ( ـ۴۶۰ق) مؤلف ''تمهید الاصول'' و ''الاقتصاد فی الاعتقاد'' از برجستهترین متکلمان اسلامیاند. خواجه نصیرالدین طوسی ( ـ۶۷۲ق) فیلسوف، متکلم و ریاضیدان و منجم بزرگ کتابی کلامی به نام ''تجریدالاعتقاد'' تألیف کرد که از نظر تأثیر بیسابقه بود. نویسندگان شیعه و سنّی بیش از ۴۰۰ شرح بر آن نوشتهاند، ازجمله شرح علامه حلی ( ـ۷۲۶ق) تحت عنوان''کشفالمراد فی شرح تجریدالاعتقاد''. خود علامه کتابی مختصر و مفید و مهم تحت عنوان الباب الحادی عشر تألیف کرد که بهویژه شرح آن از فاضل مقداد ( ـ۸۲۶ق) همواره از کتب درسی حوزههای علمیه بوده است. در واقع کلام شیعی توسط خواجه نصیر شکل فلسفی بهخود گرفت و فاصلهای که تا آن روز بین فیلسوفان و متکلمان وجود داشت تا حد زیادی ازبین رفت بهگونهای که پس از وی، فلاسفۀ بزرگی چون ملاصدرا و دیگران به مباحث کلامی نیز میپرداختهاند. توحید در علم کلام شیعی هم توحید صفاتی است، یعنی صفات با ذات الهی عینیت دارند و جدا نیستند و کثرت در ذات الهی وجود ندارد، هم توحید افعالی است، یعنی فاعل اصلی فقط خداست، ولی انسان هم فاعل افعال خود و مسئول آنهاست و این دو فاعل در طول هم قرار دارند نه در عرض هم. اصل اختیار و آزادی انسان از همین اصل توحید افعالی و نیز اصل عدل الهی منشأ میگیرد. این اختیار و آزادی البته نه تفویض معتزله است که میگوید تمام امور به انسان تفویض یا واگذار شده، نه جبر اشاعره که انسان را در هیچ فعلی آزاد و مختار نمیداند، بلکه حد وسط آن است: «لا جبر و لا تفویض بل امرٌ بینالامرین». در کلام شیعه حسن و قبح ذاتی یا عقلی مورد قبول است. اصل لطف یعنی انتخاب اصلح از جانب خداوند برای بهبود حال بندگان از نظر شیعه اقتضای عدل الهی است و امامت نیز براساس همین اصل اثبات میشود. در کلام شیعی رؤیت خدا نه در دنیا نه در آخرت ممکن نیست. عصمت انبیاء و اولیاء(ع) ازجمله مختصات مکتب تشیع است و پیامبران و امامان معصوم از گناه اعم از صغیره و کبیرهاند.<br />
<br />
'''کلام جدید.''' علم کلام در سیر تاریخی خود همواره با تغییر و تحول همراه بوده، ولی این تغییر و تحول در زمانه ما به حدی گسترده و عمیق بوده که اصطلاح «کلام جدید» را برای آن وضع کردهاند. به گفتۀ استاد مطهری «با توجه به اینکه در عصر ما شبهاتی پیدا شده که در قدیم نبوده و تأییداتی پیدا شده که از مختصات پیشرفتهای علمی جدید است، از اینرو لازم است کلام جدیدی تأسیس شود». این تجدد در علم کلام در اثر یک رشته تحولات علمی، فلسفی، اجتماعی و سیاسی پدید آمده و باعث شده برخی عقاید دینی اولویت یا حساسیت بیشتری یابد و پارهای از اهداف کلامی از اهمیت و ضرورت بیشتری برخوردار گردد و مسائل جدیدی مطرح شود که پاسخگویی به آنها نه تنها مستلزم بهکارگیری روشهای جدید، بلکه تجدید نظر در مبانی علم کلام قدیم است. این تجدیدنظر در مبانی و مبادی در واقع مهمترین بُعد تجدد در کلام جدید است. متکلمان اسلامی در گذشته البته به برخی مبانی توحید توجه داشتند و بحثهای کلامی خود را بر مبادی هستیشناسی و تا حدی معرفتشناسی بنیان مینهادند و آنها را تحت عنوان «امور عامه» در آغاز کتابهای خود میآوردند. ولی امروزه بحث هستیشناسی و بهویژه معرفتشناسی گسترشی بسیار و ابعادی تازه یافته است. بهعلاوه بخش مهمی از مبانی علم کلام یعنی طبیعتشناسی، انسانشناسی، روانشناسی، جامعهشناسی و تاریخشناسی اصولاً مطمح نظر آنان نبوده و مورد بحث قرار نگرفته است. این همه، نیاز به نگرشی تازه به مبادی علم کلام را ناگزیر کرده و کلام جدید را پدید آورده است. نکته دوم در علت تأسیس کلام جدید، تجدید مسائل و شبهات است. جامعه در سیر تحول خود همواره مسائل و شبهات تازهای مطرح میکند و یا مسائل قدیمی بهصورت و جلوهای تازه نمودار میشوند که نیاز به پاسخهای جدید دارند و میدانیم که یکی از اهداف مهم علم کلام پاسخگویی به همین مسائل و شبهات است. ازجمله مسائل تازهای که مطرحشده مسئله رابطه علم و دین است که در گذشته به این صورت مطرح نبوده است. نکتۀ سوم تجدد در روش یا تغییر در شیوۀ بحث است. در گذشته معمولاً برای اثبات مدعا از احتجاجات جدلی و روشهای قیاسی استفاده میشد. در کلام عصر جدید آن همه میل و نیاز شدید به برهانشناسی و روشهای نظری محض دیگر دیده نمیشود، در عوض از روشهای پدیدارشناسی، استقرایی، آماری و روششناسی علوم تجربی استفاده میشود. نکتۀ چهارم تجدد در زبان است. در کلام قدیم عموماً زبانی پیچیده و سرشار از مفاهیم و اصطلاحات فنی بهکار گرفته میشد. امروزه این شیوۀ بیان تغییر کرده و کتب کلامی جدید کلاً به زبانی ساده و مفهوم نوشته میشوند. نکتۀ آخر پیدایش دو علم جدید دینشناسی (دینپژوهی) و فلسفۀ دین است که هرچند با علم کلام یکی نیستند، ولی پیوندی نزدیک با آن دارند و در طرح مباحث کلامی میتوانند آن را یاری کنند. در کلام جدید اصولاً مسائل و مباحثی مطرحاند که در گذشته مطرح نبوده و یا بهصورت امروزی آن مورد بحث و نظر متکلمان قدیم قرار نگرفته است که از آن جملهاند: طرح ادلۀ جدید اثبات وجود خدا، علل گرایش انسان به دین، نسبت ایمان دینی با تجربه دینی، بحث جدید عدل الهی و مسئله خیر و شر، ضرورت و نقش دین در حیات فردی و اجتماعی بشر، وحدت و کثرت ادیان (نظریه پلورالیسم دینی)، رابطه معرفتهای دینی با معرفتهای غیردینی (نظریه قبض و بسط شریعت)، مسئلۀ رهبری و حکومت دینی در دنیای جدید، مسئلۀ دین و مقتضیات زمان، نقش دین در تمدن بشری و جز آن. کلام جدید در ایران سابقۀ زیادی ندارد و از عمر آن حدود ۵۰ سال میگذرد که در آن میتوان سه مکتب یا روش را تشخیص داد: ۱. مکتب علمی که مبتنیبر روشهای علوم تجربی و طبیعی است و هدف آن تطبیق و سازش میان دستاوردهای علوم تجربی جدید و اعتقادات اسلامی است. این مکتب بهشدت با کلامی که برپایۀ اصول، نظریهها و روشهای فلسفی مبتنی است، مخالف است و تنها به علم و روشهای آن معتقد است. مهدی بازرگان و یدالله سحابی ازجمله بنیانگذاران و مروّجان این مکتباند؛ ۲. مکتب جامعهشناختی که معتقد است دین امری اجتماعی است و اصول عقاید آن باید برپایۀ نظریهها و روشهای علم جامعهشناسی سنجیده شود. دکتر علی شریعتی از چهرههای برجستۀ این مکتب است؛ ۳. مکتب فلسفی که علم کلام را عمدتاً علمی مبتنیبر استدلال و برهان عقلی و اساس آن را فلسفه اسلامی میداند. نهایت اینکه این فلسفه بهویژه در هیئت حکمت متعالیه ملاصدرا باید با شیوه و بیانی تازه و جدید و طبق مقتضیات زمانه مطرح شود. علامه طباطبایی و مرتضی مطهری در زمرۀ برجستهترین چهرههای این مکتباند. شاخۀ دیگر این مکتب هرچند بر اهمیت برخی جنبههای فلسفۀ اسلامی تکیه میکند، ولی برای تأسیس علم کلام جدید آن را کافی نمیداند و معتقد است باید از تمام دستاوردهای فلسفۀ مدرن و ازجمله فلسفۀ دین و فلسفۀ علم استفاده کرد و طرحی نو درافکند. عبدالکریم سروش در زمرۀ مدافعان این مکتب است.<br/> <!--35246200--><br />
<br />
[[Category:فلسفه ، منطق و کلام]] [[Category:کلام – اشخاص و فرقه ها و آثار]] [[Category:کلام – مفاهیم و اصطلاحات]]</div>EditorEdgehttps://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%8C_%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86&diff=1249046زردشتی، آیین2019-07-24T05:23:50Z<p>EditorEdge: </p>
<hr />
<div><br />
زردشتی، آیین<br/> [[File:23029200.jpg|thumb|زردشتي، آيين]]دین رسمی ایران باستان. معمول برایناست که آن را آیینی ثنوی یا دوبُنی بدانند، اما امروزه محققان به دو دوره برای این دین قائلند: الف. دین زردشتی گاهانی ب. دین زردشتی ساسانی. آیین زردشتی گاهانی از اهورا مزدا آفریدگار نیکی یاد میکند، که جهان مینوی و مادی را آفرید. جهان مادی جلوهای از جهان مینوی است و هر چیز در اینجا پیشنمونهای در آن عالم دارد. تمامی بدیها به اهریمن نسبت داده میشود، اما هیچگاه صفت آفرینندگی به او اطلاق نمیشود، در حقیقت عمل اهریمن نوعی نبود عمل اهورایی است. بیماری، نبود سلامتی است، خشکسالی، نبود باروری است. از اینرو بسیاری از محققان بهنوعی یکتاپرستی در آیین زردشتی اولیه باور دارند. طبقات مختلف روحانیت نیز جای چندانی در این آیین ندارند و امور مربوط به پرستش و نذورات بهسادگی برگزار میشود. آیین زردشت در دورۀ ساسانی با باورهای مغان در آمیخت و به یک دین ثنوی کامل تبدیل شد، یعنی دو آفریننده دربرابر هم قرار گرفتند؛ اهورا و اهریمن. در کنار اهورا یا اورمزد تعدادی از ایزدان بومی ایران نیز دوباره احیاء شدند که آناهیتا، بهرام، میترا از آن جملهاند. اضافهشدن ایزدان کار پرستش و نیایش را پیچیدهتر میکرد از اینرو نیاز به یک طبقۀ روحانی احساس شد و مغان که یکی از اقوام مادها بودند این حرفه را به خود اختصاص دادند، کمکم وضع قوانین فقهی سخت و مراسم طولانی و پیچیده نیایش و تطهیر این دین را از سادگی و همهپسندی خارج کرد. این آمیختگی و پیچیدگی باعث بروز بدعتهایی در دین گردید و مذاهبی چون زروانیگری مزدکی و مانّویت از آن بهوجود آمد. اهورامزدا در انجام امور دنیوی از کمک هفت موجود مینوی که امشاسپندان نامیده میشوند برخوردار است و در مقابل، اهریمن نیز از کمک هفت دیو به نام کَمّارگان سود میبرد که با امشاسپندان دوبهدو در ستیزند. اصول دین زردشت بر کردار نیک (= هووَرْشت)، گفتار نیک (= هوخْت) و پندار نیک (= هومَت) استوار است. پاکیزگی و راستگویی از ارکان اصلی این دین بهشمار میرود و دروغ بزرگترین دشمن بشریّت بهحساب میآید. بنابه آموزۀ زردشت، انسان در نبرد علیه پلیدی و اهریمن همکار خداست و با نیایش و عمل نیک میتواند او را یاری رساند تا بر شر چیره شود. احترام به عناصر چهارگانه خصوصاً آب و آتش چنان است که بسیاری آنان را آتشپرست خواندهاند.<br />
<br />
'''تاریخ'''. آیین زردشت را به دو دوره پیش و پس از اسلام نیز تقسیم کردهاند: دوره نخست از زمان گرویدن گشتاسب پادشاه اساطیری بلخ به آیین زردشت و نبردهای او با سایر ایرانیان مهرپرست و غیر زردشتی آغاز میشود و با سقوط ساسانیان پایان میگیرد. این دوره، زمانه پرفراز و نشیبی برای این آیین است. براساس اسناد موجود در تخت جمشید و الواح بهدست آمده میتوان هخامنشیان را غیر زردشتی دانست. چنین بهنظر میرسد که آنان پیرو دینی چندخدایی بودند، اما از آنجا که دارای تساهل دینی بودند، این آیین را نیز ارج مینهادند. تنها کتیبهای متعلق به خشایارشا که به کتیبۀ دَئِوَ (= دیوها) معروف است حاکی از زردشتیشدن این پادشاه و خرابشدن بتکدههای گوناگون توسط او است. در روزگار سلوکی وجود یونانیان و مقدونیان در ایران و هجوم فرهنگ هلنی و هرمسی آمیختگیهایی در دین پدید آورد که آثار اُسْتانِسْ زردشتی گواه روشنی بر این مدعا است. آنچه بهدست اشکانیان رسید ملغمهای از دین زردشت بههمراه باورهای هلنی بود که به فرمان بلاش جمعآوری شد. اما همچنان در این زمان نیز تنوع دین در ایران بهچشم میخورد و توجه به زردشت تنها علاقۀ چند پادشاه را بهخود معطوف میدارد. دورۀ ساسانی، روزگار علو درجه آیین زردشت محسوب میشود. ساسانیان نخستین حکمرانانی هستند که یک دین را دین رسمی کشور معرفی میکنند و با سایر عقاید از در ناسازگاری درمیآیند. در دورۀ ساسانی برای طبقهبندی اجتماعی به چهار بخش روحانی، سپاهی، دبیر و دهقان بنیان دینی ساخته میشود و برای هر کدام آتشکده و آتشی خاص در نظر گرفته میشود. مراسم دینی پیچیده و طولانی میگردد و کمکم فشارهای موبدان مردم را از دین گریزان میکند و بهسمت آیینهایی چون یهودیت، مسیحیت و بودا میکشاند. آیین زردشت روبه ضعف میگراید و حملۀ اعراب مسلمان به ایران و تسلط بر این کشور تیر خلاص را بر بدن این دین به ضعف گراییده مینشاند. دین اسلام با خصایص همهپسندش باعث شد تا بسیاری از زردشتیان ایمان ازدست داده را به خود جذب کند، جزیههای سنگین نیز گروهی دیگر را از این دین بری ساخت، فشار اعراب حاکم بر غیر مسلمانان چنان بود که سرانجام گروهی از زردشتیان به هند کوچیدند و در آنجا به نام «پارسیان هند» مشهور شدند. از سوی دیگر زردشتیان باقیمانده مجبور شدند تا بهلحاظ اعتقادی با مسلمانان هموطن خود مباحثه نمایند. آنها برای پاسخگویی به ایرادات غیرزردشتیان کتابهای بسیار نگاشتند و مفاهیم جدیدی را بهکار گرفتند. آیین زردشت از قرن ۳ق بهبعد کمکم در برخی جاها رنگ و بوی اسلامی گرفت و برخی از آدابش بهنوعی تفسیر شد که به مذاق مسلمانان خوش آید. تفسیرنویسی بر اوستا و اصول فقهی ساسانی نیز در این زمان صورت پذیرفت. از سوی دیگر زردشتیان مقیم هند نیز کمکم تحت تأثیر عقاید هندوها قرار گرفته و در اعتقادات و آداب خود تغییراتی دادند. تغییرات چه در هند و چه در ایران تا حدودی ناشی از همزیستی با غیرزردشتیان و تا حدودی نیز ناشی از جبر مکانی و موقعیتی آنان بود که آنها را وامیداشت آداب خود را سادهتر، محدودتر و بیسروصداتر انجام دهند. از آن هنگام تا کنون پیوسته از جمعیت زردشتیان کاسته شده است.<br />
<br />
'''آداب تطهیر'''. در آیین زردشت سه نوع طهارت وجود دارد: ۱. پادیاب: معمولترین روش طهارت است و روزانه انجام میشود. در این روش، دست و صورت و پا را میشویند، در حین شستوشو نام اورمزد را بر زبان جاری میکنند و دعای «اشم و هو» میخوانند. پادیاب پس از بیدارشدن از خواب، قبل از خوردن غذا و قبل از خواندن نمازهای روزانه انجام میشود. ۲. ناهن: این نوع طهارت مخصوص کودکانی است که به سن تکلیف میرسند و به این منظور مراسم «نوزود» برای آنها برپا میشود، ضمناً هنگام اولین مراسم «سدرهپوشی» و ازدواج نیز این نوع طهارت انجام میشود. در این روش باید یک موبد حضور داشته باشد، خاکستری از مجمر آتش به جلوی پیشانی میمالند سپس آب دعا خوانده شده در حین خواندن دعای توبه بر بدن فرد مورد طهارت ریخته میشود. درگذشته قبل از ریختن آب، «گومیز» که آمیخته از آب و ادرار گاو بود بر بدن میمالیدند. ۳. برشنوم: سختترین نوع طهارت است. این نوع طهارت مخصوص کسانی است که با جسد سروکار دارند یا گناه بزرگی مرتکب شدهاند. موبدان بههنگام ارتقاء مقام باید این نوع شستوشو را انجام دهند. برشنوم در مکان خاصی انجام میشود و ۹ شبانهروز طول میکشد در طی این مراسم چندین فصل از یسنا خوانده میشود، بدن فرد با هیچجا نباید تماس حاصل کند ضمناً باید در معرض نور خورشید قرار بگیرد، در صورتی که هر یک از امور انجام نشود و در مورد مردان اگر در طول شب به خواب بروند تمام مراسم باید از اول انجام پذیرد. این کار در ابتدا بسیار مفصل بود و احتیاج به چند موبد و سگ داشت، اما امروزه بسیار سادهتر انجام میشود.<br />
<br />
'''آیینهای نیایش آب زوهْر و آتش زوهْر'''. آتش زوهر بههنگام جشنهای گاهنبار و چهارمین روز پس از مرگ و تهیۀ آتش بهرام انجام میگیرد. آتش زوهر بهمنظور قدرتدادن به آتش انجام میگیرد. به این منظور پیه یا دنبۀ گوسفند را درحالیکه یسنا میخوانند همراه با چوبهای خوشبو بر آتش مینهند. در مورد آب زوهر در حین خواندن یسنا موبدی که زوت نامیده میشود مقداری «پراهوم» درست میکند که مخلوطی است از شیر، آب انار و شیرۀ گیاه هوم. آنگاه درحالخواندن اوراد مخصوص آن را در آب میریزد تا آب قدرتمند شود. در مراسم یسنگیری چوبهای برسم به «پراهوم» آغتشه میشوند و دعاهای یسنا خوانده میشود. دُرُون بهنوعی نان فطیر گفته میشود که در مراسم شکرگزاری مورد استفاده قرار میگیرد. قطعهای کره یا گوشت سرخ کرده نیز روی این نان مینهادند و موبد در طی مراسم بعد از خواندن دعا از آن میخورد. دعای مربوط به دُرُون را قبل از خوردن غذا نیز میخوانند. سپس غذا در سکوت خورده میشود زیرا صحبتکردن در حین غذا گناه محسوب میشود. پس از خوردن غذا و شستن دست و دهان نیز دوباره این دعا خوانده میشود. نمازهای روزانه عبارتاند از سروش باژ سرشب، دعایی است که قبل از خواب و رفتن به رختخواب خوانده میشد و سروش باژ یا نیرنگ دستشو، دعایی است که پس از بیداری و هنگام شستن دستورو خوانده میشود. خورشید نیایش، نمازی است که سهبار در روز یعنی صبحگاه، ظهر و هنگام غروب خورشید خوانده میشد. مهرنیایش نیز سه بار در روز و بلافاصله پس از خورشید نیایش خوانده میشد. بههنگام سحر نماز دیگری که «هوشبام» نام دارد نیز ادا میگردید. علاوهبر اینها نیز «نیرنگ کُشتی بستن» بههنگام بستن کمربند (کشتی) پس از برخاستن از خواب، پس از قضای حاجت و غذاخوردن خوانده میشد. ضمناً پس از گرمابه نیز این دعا خوانده میشد. نمازهای دیگر عبارتاند از ماه نیایش که سهبار در ماه خوانده میشد: هنگام ماه کامل، ماه نیمه و هلال ماه. آبان نیایش در روز دهم هر ماه خوانده میشد. در روز چهارم، دهم، سیام و سر سال متوفی دعای دهمان آفرین خوانده میشود. آفرینگان گهنبار در پنج روز هر یک از گاهنبارها خوانده میشود. سه دعای اشم و هو، یثا اهووئیریو، ینگهه هاتام، دعاهای کوتاه و مشهوری هستند که خواندنشان ثواب دارد و به هر دلیلی قابلخواندن هستند، قبل از شروع هر کاری باید اشم و هو خواند، برای دعاکردن در حق کسی میتوان یکی از ادعیه را برخواند، همینطور برای خواستگاریرفتن، خریدکردن و غیره میتوان این دعاها را خواند.<br />
<br />
'''گاهنبارها'''. شش جشن که مربوط به آفرینشهای ششگانه اهورامزدا است و در آنها یاد این آفرینشها گرامی داشته میشود: میدیورزمگاه، گاهنبار آفرینش آسمان از ۱۱ تا ۱۵ اردیبهشت؛ میدیوشمگاه، گاهنبار آفرینش آب از ۱۱ تا ۱۵ تیرماه؛ ئپتیی شهیمگاه، گاهنبار آفرینش زمین از ۲۶ تا ۳۰ شهریور؛ ایاسریمگاه، گاهنبار آفرینش گیاه از ۲۶ تا ۳۰ مهر؛ میدیاریمگاه، گاهنبار آفرینش جانوران از ۱۶ تا ۲۰ دی؛ هَمَسَپدمَدَمگاه، گاهنبار آفرینش انسان، پنج روز بهیزک یا خمسۀ مسترقه. هر گاهنبار پنج روز طول میکشد. جشن دیگر مهرگان است که برابر با روز ۱۶ مهرماه یعنی روز مهر است. مهرگان دومین عید بزرگ زردشتیان پس از نوروز است و مراسم آن نیز شبیه به نوروز است. جشن سده، در شب یازدهم بهمن برپا میشد و آتشافروزی از مراسم آن است بهجز اینها هرگاه نام ماه و نام روز یکی میشد جشنی به نام همان روز گرفته میشد، مثل تیرگان، خردادگان. جشن اسپندارمذ یا مزدگیران، عید مخصوص زنان که در پنجم اسفند برگزار میشود و مردان به زنان هدیه میدهند.<br />
<br />
'''آیین تدفین'''. در آیین زردشت خاک محترم دانسته میشود و با گذاشتن جسد که ناپاک دانسته میشود آن را آلوده نمیکنند. درگذشته مردهها را در مکانهایی سرباز در ارتفاعات خارج شهر قرار میدادند که استودان خوانده میشدند، این اجساد در معرض لاشخورها و گرگها قرار میگرفتند تا گوشت آنها به مصرف حیوانات برسد. امروزه پارسیان هند بالای پشتبام مکانی خاص با قراردادن مواد منفجره در بدن متوفی آن را نابود میکنند. در ایران اجساد را در تابوتهای فلزی قرار میدهند و دفن میکنند تا با تجزیهشدن خاک را آلوده نکنند. مردهکشها «نساسالار» خوانده میشوند و از ناپاکترین افراد بهشمار میآیند و حق مراوده با دیگران را ندارند. از آنجا که زردشتیان معتقدند روان تا سه روز برفراز جسد مینشیند، مرده را در روز چهارم دفن میکنند و در طی این سه روز با دادن غذا و خواندن دعا و ادعیه خاص میکوشند تا رضایت روان را بهدست آوردند و توشهای همراه او نمایند. در طول سه روز پس از مرگ متوفی، نزدیکان او روزۀ گوشت میگیرند و روز چهارم با طلوع خورشید با اجرای مراسم نذورات به آتش و خوردن گوشت قربانی به مراسم پایان میدهند. سپس در روز دهم یشت اَشَوان کنند، یعنی پرهیزگاران را بستانید، تا یکسال هر ماه برای مرده «گیتی خرید» نمایند، یعنی به کسی پول دهند تا به نیت درگذشته نماز و نیایش بهجا آورد. آنگاه برای درگذشته مراسم سالگرد بگیرند، از آن پس تنها در سالگرد فوت او مراسم برپا میدارند.<br />
<br />
'''آیینهای نوزود و سدرهپوشی'''. هر کودک زردشتی در سنی خاص باید رسماً به آیین درآید. این سن در دختران بین هفت تا نه سال و در پسران بین هفت تا پانزده سال است. به این منظور جشنی گرفته میشود و طی مراسم خاصی و خواندن نیرنگ کشتیبستن و یسنا موبد کُشتی بر کمر آنها میبندد و سُدره بر تنشان میکند. سُدره پیراهنی سفید است که تا زانو میرسد، آستینهای کوتاه دارد و بییقه است، چاکی روی سینه آن است که در انتهایش کیسهای دوخته شده که «کرفهدان» نام دارد. کُشتی بندی است سفید و باریک از ۷۲ نخ تشکیل شده است که به شش رشتۀ دوازده نخی تقسیم میشود. این بند را سه بار دور کمر میپیچند، در دور دوّم دو گره در جلو و در دور سوم دو گره در پشت میزنند. در گره اول به هستی اهورامزدا در گره دوم به حقانیت دین مزدیسنا در گره سوم به پیامبری زردشت و در گره چهارم به اصول دین یعنی گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک گواهی میدهد.<br/> <!--23029200--><br />
<br />
[[Category:ادیان و فرقه های غیراسلام]] [[Category:زردشتی]]</div>EditorEdgehttps://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%8C_%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87&diff=1248368شاهرود، رودخانه2019-07-24T05:23:50Z<p>EditorEdge: </p>
<hr />
<div><br />
شاهرود، رودخانه<br />
<br />
واقع در استانهای تهران، قزوین، و گیلان با درازای ۲۰۵ کیلومتر. این رودخانه، که بزرگترین و پرآبترین ریزابۀ سفیدرود است، از کوه آسرا در ۳۸کیلومتری شمال شرقی کرج سرچشمه میگیرد و بهسوی شمال غربی روان میشود و از درّۀ طالقان میگذرد و پس از گذشتن از سد طالقان به استان قزوین وارد میشود و بخش رودبار شهرستان قزوین را طی میکند و سرانجام در شهرستان رودبار به دریاچۀ سد سفیدرود میریزد. میانگین آبدهی سالانۀ این رودخانه ۱,۲۰۰میلیون متر مکعب است و وسعت حوضۀ آبگیر آن بالغ بر ۵,۷۰۰ کیلومتر مربع میشود.<br />
<br />
<br/> <!--26037800--><br />
<br />
[[Category:جغرافیای ایران]] [[Category:تهران]] [[Category:جغرافیای طبیعی ایران - رودخانه]] [[Category:قزوین]] [[Category:گیلان]]</div>EditorEdgehttps://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85&diff=1248362سلام2019-07-24T05:23:50Z<p>EditorEdge: </p>
<hr />
<div><br />
سلام<br />
<br />
روزنامۀ سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، چاپ تهران، به صاحبامتیازی و مدیرمسئولی سید محمد موسوی خوئینیها. اولین شمارۀ رسمی آن در خرداد ۱۳۷۰ منتشر شد. در ۱۳۷۲، مدیرمسئول آن به دلیل چاپ یک مقاله محاکمه شد. در آستانۀ انتخابات مجلس پنجم، دو روز توقیف شد و در آستانۀ انتخابات هفتمین دورۀ ریاستجمهوری سید محمد خاتمی نقش مهمی ایفا کرد. در ۱۳۷۸، بعد از ۱۲۳۹ شماره، به جرم انتشار سند دولتی محرمانه و نشر اکاذیب (قتلهای موسوم به زنجیرهای) بهمنظور تشویش اذهان عمومی، به ۱۸میلیون ریال جزای نقدی محکوم و مدیرمسئول آن محاکمه و روزنامه پنج سال از حق چاپ محروم شد. پس از پایان محکومیت آن، مدیرمسئول حاضر به انتشار دوبارۀ آن نشد.<br />
<br />
<br/> \\25188800--><br />
<br />
[[Category:رسانه ها و ارتباطات]] [[Category:رسانه های نوشتاری ایران]]</div>EditorEdge