Reza rouzbahani در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۲۳

2019-07-24T05:23:50Z

صفحهٔ تازه

آتشفشان (volcano)<br/> [[File:10036400-1.jpg|thumb|آتشفشان]][[File:10036400-2.jpg|thumb|آتشفشان]][[File:10036400.jpg|thumb|آتشفشان]]شکافی<ref>crack</ref> در پوستۀ<ref>crust</ref> زمین، و محل خروج ماگما<ref>magma</ref>ی داغ، سنگ‌‌های مذاب، و گازها. وقتی ماگما به سطح زمین برسد، گدازه<ref>lava</ref> نامیده می‌شود. کوه آتشفشانی<ref>crater</ref> معمولاً مخروطی‌شکل است و دهانه‌ا‌ی آتشفشانی در بالا دارد که در اطرافِ بازشدگی (حفره)<ref>opening</ref> یا مجرا<ref>vent</ref> و براثر تجمّع و انجماد خاکستر و گدازه‌ها ساخته می‌شود. بیشتر آتشفشان‌ها در حواشی صفحات (← [[زمین_ساخت_صفحه_ای|زمین‌ساخت صفحه‌ای]]<ref>plate tectonics</ref>) تشکیل می‌شوند. در آن‌جا، حرکاتِ صفحات موجب ایجاد ماگما و مواد مذاب می‌شود یا امکان بالاآمدن آن‌ها را از زیر گوشته<ref>mantle</ref>فراهم می‌آورند، هرچند برخی از آتشفشان‌ها نیز در نواحی دور از منطقۀ فعالیت حاشیۀ صفحات و در نقاط داغی<ref>hot spots</ref> تشکیل می‌شوند که در آن‌جا پوستۀ زمین نازک است. هاوایی<ref>Hawaii</ref> ازجملۀ این مکان‌هاست. دو نوع عمدۀ آتشفشان وجود دارد. آتشفشان‌های مرکب<ref>composite volcanoes</ref>، مانند آتشفشان‌های استرومبولی<ref>Stromboli</ref> و وسوویوس<ref>Vesuvius</ref> در ایتالیا که در حواشی صفحات مخرب<ref>destructive plate margin</ref>، معمولاً همراه با جزایر قوسی<ref>island arcs</ref> و رشته‌کوه‌های ساحلی<ref>coastal mountain chains</ref>تشکیل ‌می‌شوند. ماگمای آن‌ها غالباً از مواد صفحه‌ای منشأ می‌گیرند و سرشار از سیلیس‌اند که موجب می‌شود آتشفشان‌ها دارای گدازه‌ا‌ی بسیار سفت، مانند آندزیت، باشند. گدازه‌ها به‌سرعت منجمد می‌شوند و کوه‌های آتشفشانی بلندی با دامنه‌های پرشیب ایجاد می‌کنند. ماگما غالباً مجرای آتشفشانی را مسدود می‌کند و براثر انسداد و افزایش فشار، فوران<ref>eruption</ref>های آتشفشانی شدید موجب انفجار می‌شوند. در فوران قلّۀ سنت‌هلنز<ref>Mount St Helens</ref> امریکا چنین شد (۱۹۸۰). دهانه ممکن است فروریزش کند و گاله تشکیل شود. آتشفشان‌های سپرگون<ref>Shield volcanoes</ref>، مانند آتشفشان مائونا لوآ<ref>Mauna Loa</ref> در هاوایی، در امتداد دره‌های کافتی<ref>rift valleys</ref> و پشته‌های اقیانوسی<ref>ocean ridges</ref>۲۳ حواشی صفحات سازنده<ref>constructive plate margins</ref>، و همچنین روی نقاط داغ تشکیل می‌شوند. ماگما از گوشته منشأ می‌گیرد و کاملاً روان‌جریان است. گدازه‌های حاصل از این ماگما، معمولاً بازالت، قبل از آن‌که سرد و سخت شوند، بر سطح زمین جریان می‌یابند و بنابراین، آتشفشان‌هایی پهن و کوتاه ایجاد می‌کنند. گدازه‌های آتشفشان سپرگون با شدت خارج نمی‌شوند، بلکه به‌راحتی روی حواشی دهانه جریان می‌یابند. نوع فعالیت آتشفشانی متأثر از قدمت آتشفشان است. اوّلین مراحل فوران معمولاً شدید است، زیرا ماگما سعی می‌کند راه خود را به سطح باز کند. با کاهش فشار و ایجاد مجاری، فعالیت اصلی آتشفشان شروع می‌شود. در آتشفشان‌های مرکب، واریزه<ref>debris</ref>های پیروکلاستیک<ref>Pyroclastic</ref>و در آتشفشان‌های سپرگون جریان‌های گدازه تشکیل می‌شوند. هنگامی که فشار از پایین، براثر فرا رانشِ<ref>exhaustion</ref> اتاقک ماگما<ref>magma chamber</ref>، کم می‌شود، فعالیت کاهش می‌یابد و منحصر به خروج گازهای گرم می‌شود و در این زمان، فعالیت آتشفشان نیز متوقف می‌شود. سپس، آتشفشان وارد دورۀ آرامش<ref>period of quiescence</ref> می‌شود. بعد از آن، ممکن است آتشفشان پس از دوره‌ا‌ی چند روزه، چندساله، و حتی ۱۰۰۰ساله مجدداً فعال شود. فقط وقتی که مناطق ریشه‌ا‌ی آتشفشان براثر فرسایش<ref>erosion</ref> رخنمون شوند، می‌توان گفت آتشفشان واقعاً خاموش است. بسیاری از آتشفشان‌ها زیر دریایی<ref>submarine</ref>اند و در امتداد پشته‌های میان اقیانوسی<ref>mid-ocean ridges</ref> ایجاد می‌شوند. مناطق اصلی آتشفشان خشکی عبارت‌اند از اطراف حاشیۀ اقیانوس آرام، از دماغۀ هورن<ref>Cape Horn</ref> تا آلاسکا، کوه‌های آند مرکزی در شیلی با داشتن فعّال‌ترین آتشفشان دنیا یعنی گوآلاتیری<ref>Guallatiri</ref>به ارتفاع ۶,۰۶۳ متر، جزایر شمالیِ<ref>North lsland</ref> نیوزیلند، هاوایی، ژاپن، و جنوبگان<ref>Antarctica</ref>. بیش از ۱,۳۰۰ آتشفشان بالقوه فعّال در کرۀ زمین وجود دارد. آتشفشان خیز<ref>Volcanism</ref>ی به شکل‌گیری دیگر اعضای منظومۀ شمسی، ازجمله کره ‌ماه، مریخ<ref>Mars</ref>، زهره<ref>Venus</ref>، و قمر ایو<ref>Moom Io</ref> از سیاره مشتری<ref>Jupiter</ref> نیز کمک کرده است. فعالیت آتشفشانی را با روش‌های گوناگون زیر نظر قرار می‌دهند. این روش‌ها عبارت‌اند از دستگاه‌های لرزه‌نگار روی زمین، و نظارت‌های هوایی و فضایی، با استفاده از ماهواره‌های ردیاب از راه دور. ایران در گذشته نه‌چندان دور پدیده‌های آتشفشانی فعالی را پشت سر گذاشته که اثرات آن‌ها به‌صورت آتشفشان‌های خاموش و نیمه‌خاموش نمایان است. ایران از نظر زمین‌شناسی به چهار واحد تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از ایران شمالی، ایران مرکزی، ایران جنوبی، و چین‌های ساحلی که در هر واحد آتشفشان‌های مهمی وجود داشته است؛ برخی از آتشفشان‌های مهم ایران عبارت‌اند از دماوند، سبلان، سهند، الوند، تفتان. امروزه تنها آتشفشان تفتان در بلوچستان فعال است و در اطراف آن چشمه‌های گوگرد وجود دارد.

 

----

[[Category:زمین شناسی]] [[Category:پدیده ها و فرآیندهای زمین شناسی]]

آتشفشان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Reza rouzbahani در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۲۳