https://wikijoo.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%B1_%28%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%29جبار (کلام) - تاریخچهٔ نسخهها2026-05-02T02:56:46Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.0https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%B1_(%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85)&diff=1202417&oldid=prevDaneshGostar: جایگزینی متن - '\\1' به '<!--1'2019-07-24T05:23:50Z<p>جایگزینی متن - '\\1' به '<!--1'</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br />
جَبّار (کلام)<br><br />
<p>بهمعنای «چیره» و «مسلّط»، اصطلاحی در علوم قرآنی، علم کلام، و عرفان. در سنّت اسلامی، این واژه نخستینبار در آیۀ ۲۳ سورۀ حشر بهعنوان یکی از اسماء حسنی آمده و خداوند به آن موصوف شده است. در موارد دیگر در مقابل صفاتی چون مصلح آمده و بر غیر خداوند اطلاق شده و معنایی منفی دارد. لغتشناسان مسلمان دربارۀ این واژه چهار رأی دارند. ۱) اشتقاق آن از جَبَرَ بهمعنی مجبورکردن که مورد تأیید بسیاری از مفسّران نخستین و مُجَبّره و صوفیان مسلمان است. این نظر بر جاریشدن ارادۀ خداوند بر هستی به جبر تأکید میکند و بهجز زمخشری و جبّائی هیچیک از معتزله آن را نپذیرفتهاند؛ چراکه از آن اتّصاف خداوند به قبیح را نتیجه میگرفتهاند. ۲) اشتقاق آن از جَبَر یَجُبُر بهمعنی اصلاحکننده، چرا که حضرت حقّ سامانبخش و مصلح امور مردمان است و سراسر هستی مقهور ارادۀ اوست و در هستی جز آنچه که او بخواهد اتّفاق نمیتواند افتاد و مقهور ارادۀ هیچکس نیست و بهعنوان واجبالوجود ماسویالله را هستی میبخشد و از قوّه به فعل میرساند و به کمال رهنمون میشود. این معنی که هم بر «سامانبخشی» و «برانگیزانندگی» و «هستیبخشی» خداوند دلالت میکند، مورد توجّه طیف متنوّعی از متفکران معتزلی و اشعری و شیعی مانند واصل بن عطا و امامالحرمین جوینی و حاج ملّا هادی سبزواری بوده است. ۳) اشتقاق آن از تعبیر فَرَس جَبّار بهمعنی بلند و دستنیافتنی که گویا ابتدا توسط ابن انباری طرح شده و ابنبابویه شیعی و قاضی عبدالجبّار معتزلی هم آن را پذیرفتهاند. در این معنی، جبّار به درکناشدنی بودن حضرت حقّ و راه نبردن به کنه جلال الهی تصریح میکند. ۴) بسیاری از متفکران شیعی از شیخ طوسی تا علّامه مجلسی و برخی از اهل سنّت مانند ماوردی جبّار را بهمعنی عظیمالشأن و عالی گرفتهاند. قرآنپژوهان معاصر از پیوند معنی این واژه در زبان عربی با معادلهایش در زبانهای آرامی و عبری و سریانی بهمعنی «قوّت و دلاوری» سخن گفتهاند، امّا به این نکته توجّه کردهاند که ذکر نام المتکبّر در کنار جبّار در آیۀ ۲۳ سورۀ حشر این معنا را تغییر داده است. عارفان و متکلّمان مسلمان در بحث از جبّاریت بندگان، سرکشان و طاغیانی مانند فرعون را که خودبینانه منکر حقّ بودهاند در معنای منفی آن بهکار بردهاند و وارستگان از هر دو جهان را که جز حقّ را نمیجویند و آنانی را که مردم از پیرویشان ناگزیرند در معنای مثبت «جبّار» آوردهاند.</p><br />
<br><!--16031700--><br />
[[رده:دین اسلام]]<br />
[[رده:علوم قرآنی]]<br />
[[رده:عرفان]]<br />
[[رده:اصطلاحات، مفاهیم و آثار]]<br />
[[رده:فلسفه ، منطق و کلام]]<br />
[[رده:کلام – مفاهیم و اصطلاحات]]</div>DaneshGostar