Nazanin در ‏۲۵ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۸:۴۶

2020-02-25T08:46:27Z

صفحهٔ تازه

حیات بیابانی (desert life) 
[[پرونده: 18111200-1.jpg | بندانگشتی|حيات بياباني]][[پرونده: 18111200-2.jpg | بندانگشتی|حيات بياباني]][[پرونده: 18111200.jpg | بندانگشتی|حيات بياباني]]همۀ گیاهان و جانوران بیابانی ناگزیر به سازگاری با کمی آب و شدیدترین تغییرات دمایی بوده&zwnj;اند. بسیاری از آن&zwnj;ها موفق شده&zwnj;اند که بیابان را زیستگاه خود سازند، و بسیاری هم نمی&zwnj;توانند در جای دیگری جز بیابان دوام آورند و به زیست خود ادامه دهند. پوشش گیاهی بیابان نوعاً کوتاه&zwnj;قامت است و از یکدیگر با فاصلۀ زیاد قرار گرفته&zwnj;اند. گیاهان یا با گریختن از شرایط خشک و یا تحمل این شرایط دوام می&zwnj;آورند. گیاهان یک&zwnj;ساله<ref>annuals </ref> از طریق توانایی بذرشان در خواب رفتن و گذراندن دورۀ&zwnj; نهفتگی چندساله، از خشکسالی می&zwnj;گریزند؛ رویش و جوانه&zwnj;زدن آن&zwnj;ها فقط هنگامی آغاز می&zwnj;شود که باران کافی در دمای مناسب عوامل بازدارنده را از میان بردارد. در سال&zwnj;های نادری که این اتفاق روی می&zwnj;دهد، این گیاهان ممکن است به&zwnj;سرعت رشد کنند و بوستان&zwnj;های پهناور بیابانی را تشکیل دهند. بعد از فصل رویش که گیاهان چندساله<ref>perennials</ref> برگ&zwnj;های خود را از دست می&zwnj;دهند، این گیاهان، گرمای خشک را به&zwnj;صورت پیاز و غدّۀ<ref>tubers </ref> زیرزمینی دفع می&zwnj;کنند. گیاهان گوشتی آبدار<ref>succulents</ref>، مانند کاکتوس&zwnj;های امریکایی و گل&zwnj;های خنجری<ref>agaue </ref> و فرفیون<ref>euphorbia</ref> افریقایی، در این کار موفق&zwnj;اند، زیرا از توانایی ذخیره&zwnj;سازی آب برخوردارند. ریشه&zwnj;های سطحی و گسترده، غالباً با ریشه&zwnj;های فرعی خاص، به&zwnj;سرعت آب باران را جذب می&zwnj;کنند. کاکتوس&zwnj;ها نوعاً بی&zwnj;برگ و تیغی&zwnj;اند و کوتیکول (بشرۀ<ref>cuticle</ref>) ضخیم و مومی و روزنه&zwnj;های فرونشسته<ref>sunken stomata</ref>ای دارند که در روز بسته می&zwnj;شوند تا آب را در خود نگه دارند. اکثر گیاهان چندساله، برخلاف گیاهان گوشتی آبدار ذخیره&zwnj;کنندۀ آب، باید شرایط خشکی را طاقت آورند. بعضی از آن&zwnj;ها، برای کاهش&zwnj;دادن اتلاف آب از طریق تعریق، مانند درمنه<ref>sagebrush </ref> برگ&zwnj;هایی ریز دارند یا، مثل گیاه کرئوزوت<ref>creosote bush </ref>، برگ&zwnj;های مومی دارند. سایر گیاهانی از این دست، مثل اوکوتیلو<ref>ocotillo </ref>، ممکن است برگ&zwnj;های خود را بریزد یا، مانند بوتۀ شکننده<ref>brittlebush</ref>، تمامی شاخه&zwnj;هایش بریزد. برگ&zwnj;های تیغدار، مویین، و ضخیم، و توانایی تغییر موضع برگ نیز از موارد معمول سازگاری به&zwnj;شمار می&zwnj;آ&lrm;یند. سامانه&zwnj;های گستردۀ ریشۀ گیاهانی چون فراتوفیت&zwnj;ها<ref>pygmy cedar</ref> در نواحی وسیعی پخش می&zwnj;شوند یا تا اعماق زیادی در زمین فرو می&zwnj;روند و آب موجود در زیرِ زمین را جذب می&zwnj;کنند. کهور ریشه&zwnj;هایی دارد که نُه تا ۳۰ متر در زمین فرو می&zwnj;روند تا به آب دست یابند. برخی از گیاهان بیابانی، مانند سِدر کوتاه&zwnj;قامت، ممکن است حتی در دوران خشکی از طریق جذب&zwnj;کردن شبنم سبز بمانند. گیاهان دیگری هم وجود دارند که درخلال دوران طولانی خشکی غیرفعال می&zwnj;شوند؛ برخی گیاهان، مانند بوتۀ کرئوزوت، می&zwnj;توانند ازدست&zwnj;رفتن قابل ملاحظۀ آب را تحمل کنند. درختانی که فقط در آبرفت&zwnj;ها<ref>wash </ref> می&zwnj;رویند، مانند پاله&zwnj;وِرده<ref>palo verde</ref>، از جنس سِرسیدیم<ref>cercidium </ref>، دارای بذر سختی است که به&zwnj;منظور جوانه&zwnj;زدن باید شکسته شود. تُنداب&zwnj;های حامل خاشاک ناشی از طوفان می&zwnj;توانند این کار را انجام دهند، در حالی که آب برای رویش آن هم فراهم می&zwnj;آید. فاصلۀ زیاد گیاهان، مانند فاصله&zwnj;ای که در بوته&zwnj;های غالب کرئوزوت صحرای سونوران<ref>Sonoran desert </ref> مشاهده می&zwnj;شود، تا حدودی ناشی از موادی است که گیاهان بالغ برای جلوگیری از بذرافشانی این گیاهان تولید می&zwnj;کنند و قسمتی هم ناشی از محدودیت منابع آب تلقی می&zwnj;شود. بسیاری از جانوران ـ ازجمله حشرات، عنکبوتیان<ref>arachnids </ref>، خزندگان، پرندگان، و پستانداران ـ در بیابان به&zwnj;وجود می&zwnj;آیند و رشد می&zwnj;کنند. بین حیات جانوری و گیاهی رابطۀ متقابل ظریفی برقرار است. گیاهان به&zwnj;مثابۀ خوراک، پناهگاه، و حفاظ مورداستفادۀ جانوران قرار می&zwnj;گیرند؛ این&zwnj;ها نیز به&zwnj;نوبۀ خود به گرده&zwnj;افشانی گیاهان کمک می&zwnj;کنند و بذر آن&zwnj;ها را می&zwnj;پراکنند. جانوران، مانند گیاهان، شرایط دشوار و خشن بیابانی را یا تحمل می&zwnj;کنند یا از آن می&zwnj;گریزند. جانوران، برخلاف گیاهان ایستا و بی&zwnj;تحرک، به آسانی می&zwnj;توانند از شرایط نامساعد بگریزند. اکثر جانوران کوچک از گرمای روز به سوراخ&zwnj;ها و نقب&zwnj;های خنک زیر زمین می&zwnj;گریزند. جانوران نقب&zwnj;زیست، تحت تأثیر ساعت&zwnj;های زیستی، شب&zwnj;هنگام یا بامداد و در تاریک&zwnj;روشن شفق، که دما پایین&zwnj;تر است، برای شکار و یافتن غذا از سوراخ خود بیرون می&zwnj;آیند. حیواناتی که جثه&zwnj;شان بزرگ&zwnj;تر از آن است که بتوانند در جست&zwnj;وجوی سایه در زمین نقب بزنند، و نیز خزندگان، که دمای بدنشان را دمای محیط&zwnj;شان کنترل می&zwnj;کند، بین آفتاب و سایه جابه&zwnj;جا می&zwnj;شوند تا خود را خنک نگه دارند. پرندگان، که جز در مورد گونه&zwnj;های رنگ باخته&zwnj;ترِ اکثر جانوران بیابانی، سازگاری&zwnj;های معدودی از خود بروز می&zwnj;دهند، می&zwnj;توانند تا سطوح بالاتری که خنک است به پرواز درآیند، و ممکن است در فصل&zwnj;های سخت&zwnj;تر کوچ کنند. جانوران فصلی غالباً با تابستان خوابی<ref>aestivation </ref> با شرایط خشک کنار می&zwnj;آیند. به همین ترتیب، تخم حیوانات تخم&zwnj;گذار، مانند بذر گیاهان بیابانی، ممکن است نهفته باقی بماند. همین امر به حیواناتی چون دوزیستان و میگوی آب شیرین این امکان باورنکردنی را می&zwnj;دهد که در آبگیرهای موقتی بیابان&zwnj;ها به&zwnj;سر برند. برخی از پستانداران کوچک، از قبیل جوندگان<ref>rodents </ref>، از طریق دفع فقط ادرار غلیظ و مدفوع خشک و با کاهش تعریق، آب را نگه می&zwnj;دارند. دماهای کُشنده موجب می&zwnj;شوند که ترشح بزاق، به&zwnj;منزلۀ یک اقدام اضطراری خنک&zwnj;کننده، بسیار افزایش می&zwnj;یابد. موش کانگورویی می&zwnj;تواند بدون نوشیدن آب زنده بماند، و آب کافی را از طریق تجزیۀ سوخت&zwnj;وسازیِ دانه&zwnj;های خشکی که می&zwnj;خورد به&zwnj;دست آورد. حیواناتی دیگر آب مورد نیاز خود را با خوردن سایر جانوران یا گیاهان آبدارِ گوشتی تأمین می&zwnj;کنند. حشرات پوشش مومیِ محافظ و پاهای درازی دارند که آن&zwnj;ها را برفراز زمین داغ نگه می&zwnj;دارند؛ دفع آن&zwnj;ها، مانند دفع جوندگان، تقریباً بدون رطوبت است. مارمولک&zwnj;ها، برای کمک به حرکت&zwnj;شان روی ریگ&zwnj;های نرم دارای پنجه&zwnj;هایی حاشیه&zwnj;دار شبیه کفش&zwnj;های مخصوص برف&zwnj;اند. مارها، از قبیل مار زنگی بیابانی، شکلِ&zwnj; حرکتیِ&zwnj; متمایزی دارند. وجود سوراخ&zwnj;های خاصی در بینی و دریچه&zwnj;های خاصی در گوش آن&zwnj;ها را از گرما در امان نگه می&zwnj;دارد. شترِ سازگار، دمای ۴۰.۵ درجه&zwnj;ای بدن خود را تاب می&zwnj;آورد و تازه از آن پس به عرق&zwnj;کردن می&zwnj;افتد. این حیوان می&zwnj;تواند ۳۰ درصد وزن بدنش را ازدست بدهد. و در یک&zwnj;بار نوشیدن سریع آب آن وزن را بازیابد. جانوران بیابان&zwnj;ها و صحراهای مختلف جهان، درنتیجۀ سازگاری با شرایط مشابه، مشابهت&zwnj;های بسیاری با یکدیگر دارند؛ برای ذکر نمونه&zwnj;ای از این مشابهت&zwnj;ها، از روباه گربه&zwnj;سان امریکایی و روباه پرچین صحرای افریقا می&zwnj;توان یاد کرد. آدمیان از لحاظ فیزیولوژیک از کمترین سازگاری با حیات بیابانی برخوردارند؛ با این حال آنان خواه به&zwnj;منزلۀ چادرنشین، که برای تأمین ذخایر آبی خود به واحه&zwnj;ها وابسته بوده&zwnj;اند، و خواه به&zwnj;عنوان ساکنان دایم، که از طریق ابداع روش&zwnj;هایی برای حفظ آب محیط زیست را تغییر داده&zwnj;اند، در بیابان&zwnj;ها زیسته&zwnj;اند. بهره&zwnj;گیری از فناوری نوین موجب شده است که کشاورزی آبی (فاریاب)<ref>irrigated farming </ref> و شهرهایی مجهز به تهویۀ مطبوع به&zwnj;وجود آیند که در&zwnj;غیر&zwnj;این&zwnj;صورت قابل سکونت نمی&zwnj;بودند. متأسفانه، بهره&zwnj;گیری نامعقول از بیابان سبب چرای بی&zwnj;رویه<ref>overgrazing </ref> و پایین&zwnj;رفتن سفره&zwnj;های آب<ref>water table</ref> شده است؛ آدمی بدون برنامه&zwnj;ریزی کافی و مناسب، قطعاً این زیستگاه منحصربه&zwnj;فرد را نابود خواهد کرد.


----
[[رده:زیست شناسی]]
[[رده:بوم شناسی و محیط زیست]]
<references />

حیات بیابانی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Nazanin در ‏۲۵ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۸:۴۶