https://wikijoo.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 2026-05-01T03:16:22Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.41.0 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010274930&oldid=prev 2025-10-28T05:47:43Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۸ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۷</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(بندر انزلی ۱۳۳۸ش)</del>|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010273466&oldid=prev 2025-10-21T08:42:17Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(سبزوار ۱۳۱۵ش)</del>|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010252423&oldid=prev 2025-07-23T22:19:20Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۱۹</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(رشت ۱۳۲۲ش)</del>|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010240739&oldid=prev 2025-05-25T12:50:03Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۰</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(تهران ۱۳۱۸ش)</del>|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010240728&oldid=prev 2025-05-25T12:28:51Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)</del>|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(ساری ۱۳۱۹ش)</del>|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010238299&oldid=prev 2025-05-19T05:24:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۲۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(شیراز ۱۳۰۱ش)</del>|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Nazanin https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010238234&oldid=prev 2025-05-19T04:18:44Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۱۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)</del>|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010238180&oldid=prev 2025-05-19T03:54:42Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۳:۵۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ (تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کیمیاوی ، </del>پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ (تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کیمیاوی، </ins>پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010238179&oldid=prev 2025-05-19T03:52:33Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۳:۵۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ (تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(تهران ۱۳۱۶)</del>|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی ، پرویز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(تهران ۱۳۱۸ش)</del>|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فرزاد موتمن|</del>فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(آمل ۱۳۳۶ش)</del>|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ (تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر|منوچهر طیاب]]، [[شهید ثالث، سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[تقوایی، ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی ، پرویز|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3 https://wikijoo.ir/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&diff=2010211152&oldid=prev 2025-01-19T18:18:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۱۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:25366600- 2.jpg|جایگزین=شهید مرتضی آوینی|بندانگشتی|شهید مرتضی آوینی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سینِمای مستند ایران &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ (تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر (تهران ۱۳۱۶)|منوچهر طیاب]]، [[شهید <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ثالث ، </del>سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقوایی ، </del>ناصر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(آبادان ۱۳۲۰ش)</del>|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی ، پرویز (تهران ۱۳۱۸ش)|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد موتمن|فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی (آمل ۱۳۳۶ش)|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده: 25366600.jpg | بندانگشتی|شهيد آوينی]]&lt;p&gt;پنج سال پس از پیدایش سینما در اروپا، در ۲۴ فروردین ۱۲۷۹ش مظفرالدین'''‌'''شاه قاجار و میرزا ابراهیم'''‌'''خان عکاس'''‌'''باشی در سفر به [[پاریس، شهر|پاریس]] با دستگاه سینماتوگراف آشنا شدند، و در ۲۷ مرداد همان'''‌'''سال، عکاس'''‌'''باشی، به‌دستور شاه قاجار، در روز برگزاری جشن عید گل در [[اوستاند]]، [[بلژیک]]، مأمور شد تا دوربین گومون خریداری شده در فرنگ را به'''‌'''کار بیندازد. به'''‌'''این'''‌'''ترتیب او در تاریخ سینمای ایران نخستین فیلم'''‌'''بردار از یک واقعۀ مستند شناخته شد. عکاس'''‌'''باشی بعدها از شیرهای شاه در دوشان تپه و مظفرالدین'''‌'''شاه و اهل دربار فیلم'''‌'''های کوتاهی گرفت، که تعدادی از آن'''‌'''ها همچنان محفوظ است. خان'''‌'''بابا معتضدی، در دورۀ سلطنت پهلوی اول، حرفه'''‌'''ای'''‌'''تر از عکاس'''‌'''باشی عمل کرد، او پس از گرفتن چند فیلم خانوادگی و اندوختن تجربه'''‌''' از بسیاری مراسم مهم تاریخیِ زمان خود فیلم'''‌'''برداری کرد، که پاره'''‌'''ای از آن'''‌'''ها جزو اسناد تصویری ارزشمند تاریخ معاصر تابه'''‌'''حال باقی'''‌'''مانده است. برخی از فیلم'''‌'''های اوست: ''حضور سردار سپه در مجلس مؤسسان'' (۱۳۰۴)،'' سلام سردار سپه و ایرادکردن خطبۀ پادشاهی در کاخ گلستان'' (۱۳۰۴)، ''تاج‌گذاری رضاشاه'' (۱۳۰۵)، ''مدرسۀ نظام'' (۱۳۰۶)، و'' افتتاح رادیو تهران'' (۱۳۱۹). در سال'''‌'''های جنگ جهانی دوم هیچ فرد یا گروه فیلم'''‌'''بردار ایرانی در کشور فعال نبود. از این'''‌'''رو از وقایع مربوط به حضور ارتش متفقین در خاک ایران هیچ سند منحصربه'''‌'''فردی موجود نیست. به غیر از آن'''‌'''چه خارجی'''‌'''ها گرفته'''‌'''اند و تعدادی از آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های مربوط به اخبار جنگ به'''‌'''نمایش درآمده است، برای جبران این وضع گروهی از افسران ارتش مانند سروان محمد درم'''‌'''بخش، سروان مهدی گل'''‌'''سرخی، ستوان خلیقی، و محمد شب'''‌'''پره، استودیوهای شهریار فیلم، ارتش فیلم و ری فیلم را بنیاد نهادند و از برخی رویدادها و ماجراها فیلم گرفتند، که بعضی از آن'''‌'''ها جنبۀ محرمانه داشت. تشیع جنازۀ رضاشاه از مصر به تهران مستندی است که ستوان خلیقی گرفت. از دیگر فیلم'''‌'''های واحد فیلم'''‌'''برداری ارتش ورود محمدرضاشاه به تبریز پس از متفرق'''‌'''کردن اعضای حزب دموکرات آذربایجان است. در سال'''‌'''های پرشور ملی'''‌'''شدن صنعت نفت، [[کوشان، اسماعیل (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۲ش)|اسماعیل کوشان]] از سفر دکتر مصدق به [[امریکا، ایالات متحده|امریکا]] و سخنرانی او در سازمان ملل فیلمی مستند و رنگی گرفت که در سینما کریستال با نام ''مسافرت مصدق'' نمایش داده شد. فیلم'''‌'''های دیگری از این دوره باقی'''‌'''مانده که غالباً تدوین نشده'''‌'''اند و بدون صدا در آرشیوهای مختلف نگهداری می'''‌'''شوند. تعدادی از گزارش'''‌'''های مستند تاریخی عبارت'''‌'''اند از ''کابینۀ دکتر مصدق قبل از سی تیر''، ''تظاهرات احزاب سیاسی در خیابان‌های تهران''، ''مانور ارتش''، ''خروج انگلیسی‌ها از ایران''، ''حرکت مصدق به لاهه''،'' و'' ''پایین‌کشیدن مجسمۀ شاه در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲''. بعد از کودتای ۲۸ مرداد مستندسازی در مسیر دیگری قرار گرفت. در ۱۳۲۸ درپی همکاری ادارۀ اطلاعات و روابط فرهنگی امریکا و ادارۀ هنرهای زیبا، گروه سیراکیوز (وابسته به سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز) برای تهیۀ فیلم'''‌'''های مستند گزارشی و تبلیغاتی وارد ایران شدند. اعضای این گروه فعالیت جدی خود را از ۱۳۳۰ش آغاز و اعلام کردند که از پرداختن به مضامین سیاسی روز پرهیز خواهند کرد. در نتیجۀ توافق وزارت فرهنگ و هنر و مسئولان اصل چهار در ایران سازمان فیلم'''‌'''برداری دانشگاه سیراکیوز از ۱۳۳۲ فعالیت پردامنه'''‌'''ای را آغاز کرد. آن'''‌'''ها در فیلم'''‌'''های گزارشی و تبلیغاتی با نشان'''‌'''دادن عقب'''‌'''ماندگی به'''‌'''ویژه در روستاها، دولت امریکا را نیرویی معرفی کردند که درصدد مبارزه با آثار و عواقب عقب'''‌'''ماندگی است؛ چنین تلاشی البته کاملاً سیاسی بود. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''اصلاح نژاد گاو''، ''غذا و سلامتی''، ''سل علاج‌پذیر است''، ''آموزشگاه‌های‌تان را نو کنید''، ''چرا کودکان تلف می‌شوند''، و ''جلوگیری از اسهال'' و ''آب پاک''. در اواخر دهۀ ۱۳۳۰ و اوایل دهۀ ۱۳۴۰ جریان تازه'''‌'''ای در سینمای مستند ایران شکل گرفت. شرکت'''‌'''های عامل نفت ایران و کارگاه فیلم گلستان (از ۱۳۳۵)، امکان تهیۀ فیلم'''‌'''های زیادی را فراهم کردند. برخی از این فیلم'''‌'''ها عبارت'''‌'''اند از ''موج مرجان خارا'' ([[گلستان، ابراهیم (شیراز ۱۳۰۱ش)|ابراهیم گلستان]] و آلن پندری)، ''چشم‌انداز ۱ تا ۵'' (گلستان، [[فرخ زاد، فروغ (تهران ۱۳۱۳ ـ همان جا ۱۳۴۵ش)|فروغ فرخ'''‌'''زاد]] و پندری)، ''مبارزه با آتش در اهواز'' (ابوالقاسم رضایی)، ''خانه سیاه است'' (فرخ'''‌'''زاد)، ''خراب‌آباد'' (گلستان)، و ''گنجینه‌های گوهر'' (گلستان). در سال'''‌'''های بعد سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران زیرنظر [[رهنما، فریدون (۱۳۰۹ ـ ۱۳۵۴ ش)|فریدون رهنما]] و [[غفاری، فرخ (تهران ۱۳۰۰ـ پاریس ۱۳۸۵ش)|فرخ غفاری]]، و ادارۀ کل امور سینمایی کشور، زیر نظر [[مهرداد پهلبد]] امکانات فراوانی در اختیار [[سینایی، خسرو (ساری ۱۳۱۹ش)|خسرو سینایی]]، [[شیردل، کامران (تهران ۱۳۱۸ش)|کامران شیردل]]، [[طیاب، منوچهر (تهران ۱۳۱۶)|منوچهر طیاب]]، [[شهید <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ثالث، </ins>سهراب (تهران ۱۳۲۲ـ۱۳۷۷ش)|سهراب شهیدثالث]]، آرتم اوهانجانیان، [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقوایی، </ins>ناصر|ناصر تقوایی]]، [[کیمیاوی ، پرویز (تهران ۱۳۱۸ش)|پرویز کیمیاوی]]، هوشنگ شفتی، محمدقلی سیار، [[ترابی، حسین (سبزوار ۱۳۱۵ش)|حسین ترابی]]، [[اصلانی، محمدرضا (رشت ۱۳۲۲ش)|محمدرضا اصلانی]]، و هم'''‌'''دوره'''‌'''های آنان قراردادند تا فیلم'''‌'''هایی مانند'' گود مقدس''،'' اربعین''، ''مشهد''، ''تپه‌های قیطریه''، ''شقایق سوزان''، ''حاج‌مصورالملکی''،'' اون شب که بارون اومد''، ''ریتم''، ''طرح چم''،'' یا ضامن آهو'' و مانند این'''‌'''ها ساخته شود. در روزهای انقلاب بسیاری از مستندسازان دوربین به'''‌'''دست گرفتند و خود یا به'''‌'''همراه گروه به'''‌'''ثبت وقایع و تظاهرات مردم پرداختند، که بخشی از آن'''‌'''ها به'''‌'''نمایش درآمد، ازجمله ''تپش تاریخ'' ([[فردوست ، حسین (تهران ۱۲۹۶ـ۱۳۶۷ش)|حسین فردوست]] و داود کنعانی)، ''شهادت'' (لودتز بیکر)،'' سقوط ۵۷'' (باربد طاهری)، ''حماسۀ قرآن'' (فرامرز باصری)، و ''برای آزادی'' ([[حسین ترابی]]). با پیروزی انقلاب اسلامی جریان دیگری از مستندسازی انتقادی و اجتماعی رواج گرفت که آثار و نشانه'''‌'''های آن از دهۀ ۱۳۵۰ در فیلم'''‌'''های تعدادی از فیلم'''‌'''سازان پدیدار شده بود؛ ازجمله این فیلم'''‌'''هاست: ''کودک و استثمار'' (محمدرضا اصلانی)، ''کوره‌پزخانه'' (محمدرضا مقدسیان)، و با ''خاک... تا خاک'' (منوچهر مشیری). با آغاز جنگ عراق علیه ایران ده'''‌'''ها فیلم'''‌'''بردار جوان با دوربین'''‌'''های هشت و شانزده'''‌'''میلی'''‌'''متری و ویدئویی راهی جبهه شدند و فیلم'''‌'''های بسیاری گرفتند که دست'''‌'''کم از حیث ارزش'''‌'''های خبری و سندی معتبرند. سازندگان این فیلم'''‌'''ها عمدتاً فیلم'''‌'''برداران و کارگردان'''‌'''های گروه فیلم و سریال ـ واحد جنگ سیمای جمهوری اسلامی، ادارۀ کل سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گروه تلویزیونی روایت فتح به سرپرستی مرتضی آوینی بودند. هم'''‌'''زمان با ساخته'''‌'''شدن این فیلم'''‌'''ها، فیلم'''‌'''سازان دیگری پا به'''‌'''عرصه گذاشتند که با سرمایۀ بخش خصوصی یا با تهیه'''‌'''کنندگی انجمن سینمای جوان، سینمای مستند ایران را با گام'''‌'''های بلندی به'''‌'''جلو بردند، ازجملۀ این فیلم'''‌'''هاست:'' در مدرسۀ سیدقلیچ ایشان'' (فرشاد فداییان)، ''بره‌ها در برف به‌دنیا می‌آیند'' ([[مهران فر، فرهاد (بندر انزلی ۱۳۳۸ش)|فرهاد مهران'''‌'''فر]])، ''ملاخدیجه و بچه‌هایش'' (ابراهیم مختاری)، ''جیران'' ([[فرزاد موتمن|فرزاد مؤتمن]])، ''سپیدجامگان'' (مهوش شیخ'''‌'''الاسلامی)، و ''تی تی'' ([[سجادی، محمدعلی (آمل ۱۳۳۶ش)|محمدعلی سجادی]]).&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br&gt;&lt;!--25366600--&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:تاریخ ایران]]</div></td></tr> </table>

Mohammadi3