رباط قلی
رباط قِلّی (Qelli Caravanserai)
(یا: کاروانسرای قِلّی) کاروانسرایی تاریخی مربوط به دورۀ تیموریان - صفویه در حد فاصل روستاهای قلی و گازان، دهستان دربند، بخش جلگه سنخواست، شهرستان جاجرم، استان خراسان شمالی. از جمله منزلگاههای تاریخی مهم در کنار شاهراه قدیم خراسان بوده که بنای آن را به امیرعلیشیر نوایی نسبت دادهاند. اشارۀ متون تاریخی سدههای آغازین دورۀ اسلامی به وجود یک منزلگاه در این بخش از راه جرجان به نیشابور در دورۀ تیموری نشان میدهد که این کاروانسرا به احتمال فراوان بنیادی قدیمیتر از دورۀ تیموری داشته و بعدها در زمان احیای راه گرگان به نیشابور به همت امیرعلیشیر نوایی مرمت و بازسازی شده است. این اثر تاریخی که در 65کیلومتری شمال شرق شهر جاجرم و 10کیلومتری شمال سنخواست قرار دارد طی دهههای 1380 و 1390ش در چند مرحله مرمت و بازسازی شده است. رباط قلی سال 1375ش در فهرست آثار ملی ایران و سال 1402ش به همراه 53 کاروانسرای تاریخی دیگر در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
ویژگیهای معماری بنا
رباط قلی با پلانی مستطیلی، در محور شرقی - غربی ساخته شده است. محوطۀ رباط حدود ۲۴متر طول و ۱۶متر پهنا دارد. مصالح بنا از سنگهای خارا به رنگهای سبز، کبود، قرمز و بنفش است که با ملات گچ تکمیل شده. ورودی رباط در ضلع شرقی است و بر بالای آن، کتیبهای خوشخط و هنرمندانه نقش بسته که بخشی از آن از میان رفته است. در گوشۀ شمالی و جنوبی ورودی، دو برج دیدهبانی به چشم میخورد که برج شمالی هنوز ۷۰ درصد سالم مانده، اما برج جنوبی بر اثر گذر زمان آسیب دیده است. داخل رباط، حیاطی وسیع با چهار ایوان در چهار ضلع و حجرههایی تودرتو دیده میشود. یکی از ویژگیهای ممتاز رباط قلی، وجود دو شاهنشین است؛ یکی در شمال شرقی و دیگری در جنوب غربی حیاط. این دو اتاق، محل استراحت سرکاروانها و بزرگان بوده و معماریشان با دقت و سلیقهای بیشتر از حجرههای دیگر طراحی شده است.