قنات بلده فردوس
قنات بلده فردوس (Qanats of Baladeh Ferdows)
مجموعۀ چندین رشته قنات در استان خراسان جنوبی، بخش مرکزی شهرستان فردوس، 22کیلومتری شمال شرق شهر فردوس. از جمله قناتهای باقیمانده از دورۀ ساسانی است که بههمراه ۱۰ قنات ایرانی دیگر در سال 2016م (1395ش) در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسیدهاند. همچنین این سازۀ آبی در سال 1394ش در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است. بر اساس برخی منابع و پژوهشهای تاریخی سفالهایی در اطراف قنات بلده وجود دارند که نشان میدهد این قنات ۵۰۰ سال پس از قنات قصبه گناباد احداث شده. بر این اساس قدمت ساخت قنات بلده را به ابتدای حکومت اشکانیان نیز میتوان نسبت داد. در گذشته دارای ۲۷ رشته و چهار چشمه بود که امروز تنها ۱۶ رشته از آن فعال است؛ از این ۱۶ رشته، ۱۲ رشته اصلی و چهار رشته فرعی محسوب میشوند. این قنات که 16 مادرچاه و چهار دهانه (مظهر) دارد نه تنها آب مورد نیاز زمینهای کشاورزی اطراف شهر فردوس را بهراحتی تامین میکند، بلکه پس از طی حدود ۴۰کیلومتر، به ۲,۳۸۲ هکتار زمین دیگر نیز آب میرساند. سیستم مدیریت و انتقال آب بلده از دورۀ صفویه همچنان دست نخورده مانده است. آب قنات بلده فردوس به یک شاهجوی به طول تقریبی ۳۵ کیلومتر میریزد و سپس به دو نهر کوچکتر تقسیم میشود. این قنات سهم زیادی در آبرسانی به باغها و زمینهای کشاورزی روستاهای باغستان علیا و سلفی و شهر اسلامیه دارد.
این قنات با جمعآوری آبهای سطحی از درههای اطراف، شبکۀ پیچیده آبرسانی را طراحی میکند. در گذشته آب این قنات را در آبانبارها ذخیره میکردند تا خاک آن تهنشین شود و از آن بهعنوان منبعی برای تأمین آب مصرفی شهر فردوس استفاده میشد. قنات بلده همچون بسیاری قناتهای دیگر در مناطق کویری دارای آبانبار و پایاب است. بناهای ساخته شده روی مخزن یا حوض آب در مناطق گرم و خشک طاق گنبدی یا قوسیشکل دارند و بهطور معمول، چند در که به راهپلهای میرسند نیز برای رسیدن به این مخزنها در نظر گرفته شده است. در نزدیکی پایاب و آبانبار قنات بلده، بناهایی دیده میشوند که به «مردخانه» یا «نشینبند» نیز شهرت داشتند. این بناها محلی برای استراحت و نشستن بودند که فقط مردها به آن رفتوآمد میکردند. برای پنجرههای مردخانۀ قنات بلده از «کول» چاه استفاده شده است. کول، سازهای تخممرغی یا لوزیشکل است که از مخلوط سیمان و آب درست میشود و برای جلوگیری از ریزش چاهها مورد استفاده قرار میگیرد.