مدرسه جده بزرگ
مدرسه جده بزرگ
مدرسهای واقع در راسته قهوهکاشیها در ساختار پیوسته بازار کهن اصفهان، از کانونهای وقفی و آموزشی عصر صفوی است که در تاریخ اول دیماه ۱۳۴۸ش با شماره ۸۹۲ به ثبت آثار ملی ایران رسید. عنوان این بنا از جایگاه بانی آن، حورینامخانم (معروف به حوریناز خانم)، مادربزرگ مادری شاه عباس دوم صفوی ریشه میگیرد؛ افزوده شدن پسوند «بزرگ» بر نام این عمارت، ناشی از فراخی عرصه و گستردگی ابعاد آن در مقایسه با دیگر بنیاد وقفی همین بانوی دربار، موسوم به «مدرسه جده کوچک»، در محدوده همان بازار است. شواهد مندرج در متون موقوفات نشان میدهد که تشریفات حقوقی و وقف داراییها در دهه پایانی شوال ۱۰۵۶ق مسجل شد، اما عملیات تزئینی و نگارش کتیبههای تاریخی سردر ورودی تا سال ۱۰۵۸ق امتداد یافت.
بنا در زمینی مستطیلشکل به وسعت تقریبی ۳۲ در ۴۰ متر با اسکلت آجری، ملات گچ و شالودههای سنگی در دو اشکوب بنیاد نهاده شده است. برخلاف الگوهای مرسوم دورههای پیشین که حیاطهای چهارگوش کامل را به کار میگرفتند، طرح این مدرسه بر پیرامون میانسرایی با هندسه هشتگوشِ کشیده (نگینی) انتظام یافته است. طول این صحن در امتداد شمال به جنوب ۳۴ متر، در جهت شرق به غرب ۲۳ متر و پهنای هر یک از گوشهپخهای چهارگانه ۳ متر است. طراحی این پخها امکان جانمایی متناسب ایوانچههای زاویهدار و چرخش ملایم ارتباطات پیاده را میسر کرده است. پوشش کف صحن نیز با سنگهای قوارهتراش تاریخی مفروش گردیده و شاکله کهن خود را در برابر فرسایش ناشی از عبور و مرور طلاب مصون نگاه داشته است.
بخش مسکونی مدرسه شامل ۶۹ حجره است که در دو طبقه چیده شدهاند؛ ۳۳ حجره در همکف و ۳۶ حجره در طبقه بالا قرار دارند. حجرههای طبقه همکف طبق سنت مدارس قدیمی، سه بخشِ پشتسرهم دارند: ابتدا یک ایوانچه در ورودی، سپس اتاق اصلی برای نشستن و درس خواندن، و در پایان یک پستوی تاریک در انتهای اتاق که برای انبار کردن وسایل و خوراکیها استفاده میشده است. اما در طبقه بالا و همچنین در حجرههایی که روی گوشههای پَخخورده حیاط ساخته شدهاند، این پستوها حذف گردیدهاند؛ هدف از این طراحی، سبکتر شدن وزن سقف و پایههای بنا و همچنین تابش مستقیم نور خورشید و گردش بهتر هوا در اتاقها بوده است.
چیدمان ایوانها و فضاهای پیرامون صحن، پیوند دقیق فضاهای آموزشی و عبادی را نشان میدهد. ایوان غربی با دهانهای به پهنای شش و نیم متر و عمق دو و نیم متر، نقش یک فضای واسطه و ورودی را دارد؛ کاربری اصلی این ایوان، هدایت آرام رفتوآمد افراد از هشتی و دالان ورودی به داخل صحن مرکزی بوده است. درست روبهروی آن، ایوان شرقی با همان عرض شش و نیم متر، اما با عمقی بسیار بیشتر یعنی نه و نیم متر، بزرگترین فضای سرپوشیده مدرسه به شمار میرود. این ایوان رو به قبله ساخته شده، سقفی با طاقهای کمخیز دارد و در انتهای آن یک محراب آجری قرار گرفته است؛ از این رو، محل اصلی برپایی نمازهای جماعت و مجالس سخنرانی بوده است. در دو سمت شمال و جنوب نیز دو ایوان کاملاً شبیه و قرینه هم قرار دارند که هرکدام به تالاری با ابعاد چهار در هفت متر راه پیدا میکنند. این تالارهای بسته، حکم کلاسهای درس یا همان «مَدْرَس» را داشتند که به دلیل محفوظ بودن، محیطی گرم و مناسب برای برپایی درس و بحث علمی در سرمای زمستان فراهم میکردند. در کنار پایههای بیرونی این دو ایوان، پلههایی ساخته شده که رفتوآمد طلاب به طبقه دوم از طریق آنها انجام میشد؛ این تمهید باعث میشد ترددها به آرامش و خلوت ساکنان طبقه پایین آسیبی نزند.
یکی از مظاهر برجسته مهندسی هیدرولیک سنتی در بافت معماری این مدرسه، نحوه گردش آب درون مجموعه بود. شاخهای از نهرهای آب شهر که در بازار جریان داشت، از زیر زمین در گوشه جنوبشرقی وارد کانال سنگی کف حیاط میشد و سپس در میانه محوطه درون جویی روباز به حرکت ادامه میداد. این مجرا پس از رسیدن به مقابل ایوان شرقی، با انحرافی هدفمند به جانب جنوبغربی متمایل میشد و در نهایت از زیر شالوده ضلع روبهرو خارج میگردید. این آب جاری در گذشته علاوه بر تلطیف هوای حیاط در تابستان، آب مورد نیاز وضو و شستوشو را تأمین میکرد؛ هرچند با دگرگونی شبکههای آبرسانی در دهههای اخیر، این بستر سنگی مسدود شد و جای خود را به باغچههای سرسبز امروزی داد. افزون بر این تمهید، آب سالم شرب جدا از نهر جاری تأمین میشد و طلاب آن را از طریق چاهخانهای روباز در گوشه شمالشرقی حیاط برمیداشتند.
چون دیوارهای بیرونی مدرسه از هر طرف به دکانهای بازار چسبیدهاند، نمای خارجی ساختمان تنها در سردرِ شاخص ورودی (در جبهه غربی) متمرکز شده است. در پایین این سردر، سنگهای سخت و محکمی کار شده تا لگدکوب و اصطکاک رفتوآمد زیاد مردم در بازار به دیوارها آسیب نزند. همچنین چون راستای راسته بازار با جهت قرارگیری مدرسه همراستا نبود، معمار با مهارت تمام، یک چرخش زاویهدار در فضای هشتیِ هشتگوش طراحی کرده است؛ این کار باعث شده تا هرکس از درگاه و دالان وارد میشود، بدون احساس کجی یا انکسار ناگهانی، وارد حیاط اصلی شود. تزیینات این سردر شامل کاشیکاریهای هفترنگ چشمنواز با طرحهای اسلیمی و ختایی بر زمینهای لاجوردی همراه با رنگهای زرد، فیروزهای و سبز است. بالای درگاه ورودی، یک کتیبه معرق نفیس با خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی به خامه محمدرضا امامی، خوشنویس برجسته عصر صفوی، در سال ۱۰۵۸ق رقم خورده است. در این سند تاریخی به صراحت آمده که بانیِ مدرسه «حورینامخانم» است و این عمارت منحصراً برای تحصیل طلاب مذهب تشیع اثناعشری وقف شده است. در کنار این کتیبه، سه لوحه کاشیکاری معرق دیگر نیز با خط کوفی بنایی و مضامین قدسی در پیشطاق تعبیه شده که مجموعه ورودی مدرسه جده بزرگ را به یکی از زیباترین نمونههای معماری دورنما در بافت تاریخی اصفهان تبدیل کرده است.