معبد مهر (مراغه)
معبد مهر (مراغه)
(یا: «امامزاده معصوم، اجاق و اولیا») در استان آذربایجان شرقی، در فاصلهی تقریبی ۶ کیلومتری از جنوب شرق شهر مراغه، روستای تاریخی ورجوی میزبان یکی از منحصربهفردترین آثار معماری صخرهای ایران است. این منطقه با قبرستانی کهن شناخته میشود که سنگمزارهای آن، از صندوقچههای منقوش گرفته تا قوچهای سنگی، حکایت از تمدنی دیرینه دارند. نقوشِ ابزارهای جنگی نظیر شمشیر، سپر و تیروکمان بر روی این سنگها، که قدمتشان به قرون 8 تا 11 هجری بازمیگردد، جلوهای خاص به این گورستان بخشیده است.
معبد در دل زمین تراشیده شده با دهانهای به عرض ۵٫۴ متر. ورودی راهرو بهشکل پهن و شیبدار است که عرضی ۲٫۷ متری در جلو و ۲٫۶ متری در انتها دارد و ارتفاع (عمق) قسمت سرپوشیده آن ۷٫۴ متر است. که بازدیدکننده را از میان دیوارههای سنگی به داخل هدایت میکند. در بدو ورود، اتاقکی چهارگوش با سقفی گنبدیشکل دیده میشود که تماماً در دل صخره کنده شده و نورگیری در مرکز سقف، روشنایی آن را تأمین میکند. وجود قوسهای جناغی در این بخش، شباهت ساختاری عجیبی میان این بنا و معماری رصدخانه مراغه ایجاد کرده است.
قلب این مجموعه، تالار مستطیلشکل وسیعی به طول ۱۲ متر است. در طرفین این تالار، تورفتگیهایی با هندسهی متفاوت (ذوزنقهای و نیمدایره) تعبیه شده که یکی از آنها به اتاقی مدور راه مییابد. کتیبهای مزین به خط ثلث بر دیوار غربی تالار، که بخشهایی از آیه ۱۲۹ سوره آلعمران بر آن نقش بسته، هویت اسلامی بنا در سدههای بعد را تایید میکند. بخش اصلی، فضایی دایرهایشفت به قطر نزدیک به ۶ متر است که محرابی با سقف هلالی در جنوب آن قرار دارد. دیوارههای این بخش تا ارتفاع دو متر با ظرافتی خیرهکننده صیقل داده شدهاند. اگرچه سقف سنگی و مخروطی اولیه بنا در گذشته آسیب دیده و با آجر مرمت شده است، اما ساختار کلی آن همچنان ابهت باستانی خود را حفظ کرده است.
پژوهشهای باستانشناسی و ویژگیهای کالبدی بنا (مانند ساختار غارمانند و زیرزمینی) گویای آن است که این مکان پیش از آنکه صبغهی اسلامی به خود بگیرد، یک «مهرابه» یا معبد پیروان آیین مهر بوده است. فضاهای موجود در این مجموعه احتمالاً کاربریهایی نظیر محل آموزش گروندگان، نجوم و برگزاری آیینهای رازآلود مهری داشتهاند.
این بنا در حدود قرن هشتم هجری دستخوش تغییرات ساختاری شد و به فضای مذهبی اسلامی تبدیل گشت. امروزه این مکان با نام «امامزاده معصوم» شناخته میشود و مزار موجود در آن را متعلق به «آخوند ملا معصوم مراغهای»، از عالمان وارستهی منطقه، میدانند. این اثر ارزشمند، تلفیقی استوار از هنر سنگتراشی، تاریخ ادیان و معماری اصیل ایرانی است که از دوران باستان تا به امروز پابرجا مانده است. در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۵۶ با شمارۀ ثبت ۱۵۵۶ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و همواره مورد توجه پژوهشگران تاریخ، معماری و دینشناسی قرار دارد.